Wp/mag/नवादा मण्डल
| नवादा मण्डल नवादा जिला | |
|---|---|
| बिहारके मण्डल | |
फुलवरिया जलाशय | |
बिहारमे नवादा मण्डलके स्थिति | |
| देस | |
| राज्य | बिहार |
| प्रमण्डल | मगध |
| मुख्यालय | नवादा |
| सरकार | |
| • लोकसभा निर्वाचनक्षेत्र | नवादा |
| • बिधानसभा क्षेत्र | नवादा, हिसुआ, रजौली, गोबिन्दपुर आउ वारिसलिगञ्ज |
| क्षेत्रफल | |
| • कुल | 2,494 किमी2 (963 वर्ग मील) |
| जनसङ्ख्या (2011) | |
| • कुल | २२,१९,१४६ |
| • घनत्व | 889.8/किमी2 (2,305/मील2 ) |
| • नगरी | २,१५,५७९ |
| जनसाङ्ख्यिकी | |
| • साक्षरता | 59.76% |
| • लिङ्गानुपात | 939 |
| समयमण्डल | युटिसि+०५:३० (भा मा स) |
| मुख्य राजमार्ग | रा रा २०, रा रा १२० |
| जालस्थल | nawada |
नवादा मण्डल (नवादा जिला) बिहार राज्यमे स्थित एगो मण्डल हे, नवादा मण्डल मगधके क्षेत्र हे । ई क्षेत्रके लोग मगही बोलहथिन जेकर इतिहास मगध साम्राज्यसे जुड़ल हे । एकर मुख्यालय नवादा नगरमे हे । प्राचीनकालमे वनाच्छादित होवेके चलते एकर प्रसङ्ग पाडण्वके अज्ञातवासोमे भेलहे । आझो नवादाके ढेर प्रखण्ड वनसे घिरल हे, जैसे रजौली, कौआकोल, गोबिन्दपुर इत्यादि ।
"नवादा" शब्द "नव" आउ "आबाद" दूगो शब्दसे बनल हे, अर्थात् खुरी नदीके उत्तरमे जे मानव बस्ती बसलै ऊ नव आबाद हलै, जेकरा इङ्गित करेला ई शब्द प्रयोग भेलहल । बर्तमानमे नवादा मण्डलके सीमा दक्खिनदन्ने झारखण्डके कोडरमा मण्डलसे सटल हे ।
इतिहास
१८४५ मे नवादाके गया जिलाके अनुमण्डल बनावल गेलै । २६ जनवरी १९७३ के नवादा जिला गया जिलासे अलगे हो गेलै ।
हिन्दु पौराणिक इतिहासमे ककोलत जलप्रपातके उल्लेख एक राजाके निवास स्थानके रूपमे कैल गेलै हे, जे एगो ऋषि के श्राप से अजगरमे बदल गेलै हल ।
भूगोल
नवादा जिलाके क्षेत्रफल 2,494 वर्ग किलोमीटर (963 वर्ग मील) है, जे तुलनात्मक रूपसे चिलीके नवारिनो द्वीप के बराबर है । जिलाके अधिकांश भाग मैदानी है लेकिन कुछ क्षेत्र पहाड़ी है । मुख्य नदी सकरी, खुरी, पञ्चाने, भुसरी बाय काकोलत आउ तिलैया है ।
अर्थव्यवस्था
जिलामे उगावे जाएवाला मुख्य फसल धान, गेहूम, दाल आउ सब्जी है। जिलामे औद्योगिक सुविधामे बीड़ी कारखाना आउ रेशम हथकरघा शामिल है । पूर्वमे गन्नेके खेती आउ प्रसंस्करणो होवऽहलै; वारिसलिगञ्जमें स्थित जिलाके एकमात्र चीनी मिल वर्तमानमे गैर-कार्यात्मक है । नवादासे ६ किमी दूर स्थित कादिरगञ्जमे एक लघु (हथकरघा रेशम) उद्योग है जाहाँ १०० से अधिक बुनकर परिवार हथकरघा रेशमके कपड़ा बुनेमे शामिल है ।
रजौली, हिसुआ आउ वारसलीगञ्ज झारखण्ड राज्यके सीमा से लगल भीतरी इलाकाला महत्वपूर्ण बाजार केन्द्रके रूपमे उभर रहलै हे आउ एहाँसे चिकित्सक, शल्य चिकित्सक, इञ्जीनियर सहित कई पेशेवरो निकलल है जे भारतके कई हिस्सामे काम कर रहलथिन हे । भारतीय परमाणु ऊर्जा निगम राज्यमे अतिरिक्त 2,800 मेगावाट परमाणु ऊर्जा क्षमता बनावेला राजौलीके सम्भावित स्थलके रूपमे चिन्हकै हे ।
२००६ मे पञ्चायती राज मन्त्रालय नवादाके देशके २५० सबसे पिछड़ा जिलामे से एक नामित केलकै । ई बिहार के ३८ जिलामे से एक है जे वर्तमानमे पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (बीआरजीएफ) से धन प्राप्त कर रहलै हे ।
जनसाङ्ख्यिकी
२०११ के जनगणना के अनुसार नवादा जिलाके जनसङ्ख्या 2,219,146 है, जे लगभग लातविया राष्ट्र या अमेरिका के न्यू मैक्सिको राज्य के बराबर है । ई एकरा भारतमे २०५मा रैङ्किङ्ग दे है (कुल ६४० मे से) । जिलाके जनसङ्ख्या घनत्व ८८९ निवासी प्रति वर्ग किलोमीटर (2,300/वर्ग मील) है । 2001-2011 के दशकमे एकर जनसङ्ख्या वृद्धि दर 22.49% हलै । नवादामे लिङ्ग अनुपात प्रति 1000 पुरुष पर 936 महिला है आउ साक्षरता दर 61.63% है । 9.71% जनसङ्ख्या नगरी क्षेत्रमे रहऽहै । अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति सब क्रमशः जनसङ्ख्या के 25.47% आउ 0.09% हिस्सा बनावऽहै ।
भारतके २०११ के जनगणना खनि जिलाके 55.52% आबादी मगही, 36.64% हिन्दी आउ 7.57% उर्दूके अपन प्रथम भाषाके रूपमे बोलऽहलै ।
पर्यटन
नवादा जिलाके अपन पर्यटन वैभव है आउ एकरामे पर्यटन स्थलके रूपमे विकसित होवेके क्षमता है । नगरके आस-पासके इलाकामे ढेर दिलचस्प जगह है । ककोलत झरना (नगरसे २४ किमी दूर) आउ सेखो देवरा आश्रम ऊ सबसे है (सर्वोदय आश्रम एहाँ कोवाकोल ब्लॉकमे जय प्रकाश नारायण द्वारा स्थापित कैल गेलै हल आउ डॉ राजेन्द्र प्रसाद द्वारा उद्घाटन कैल गेलै हल), बाबा मजार आउ हनुमान् मन्दिर (एनएच पर स्थित) ३१, हजरत सैय्यद शाह जलालुद्दीन बुखारीके मन्दिर आउ एक हनुमान् मन्दिर), जर्रा बाबा (सिरदल्लामे पाएल गेलै), हनुमान् मन्दिर (केन्दुआ गाँओमे स्थित), आउ माँ बागेश्वरी मन्दिर (केन्दुआ गाँओमे स्थित) (जमुआवामे, नवादाके जमुई रोड पर ३ किमी सकरी नदीके किनारे स्थित) ।
सम्बन्धित लेख
सन्दर्भ