Jump to content

Wp/mag/झारखण्ड

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > झारखण्ड
झारखण्ड
𑂕𑂰𑂩𑂎𑂝𑂹𑂙
ᱡᱷᱟᱨᱚᱠᱷᱚᱬᱰᱚ
भारतके राज्य
भारतमे झारखण्डके स्थानके अवस्थिति
भारतमे झारखण्डके स्थान
निर्देशाङ्क (राँची): 23°21′N 85°20′E / 23.35°N 85.33°E / 23.35; 85.33निर्देशाङ्क: 23°21′N 85°20′E / 23.35°N 85.33°E / 23.35; 85.33
देशभारत
गठन१५ नवम्बर २०००
राजधानीराँची
उपराजधानी
सबसे बड़का नगर
दुमका
जमशेदपुर
मण्डल२४
सरकार
  अङ्गझारखण्ड सरकार
  राज्यपालसीपी राधाकृष्णन
  मुख्यमन्त्रीचम्पै सोरेन (झामुमो)
  विधानमण्डलएकसदनीय
  सन्सदीयक्षेत्र
  उच्चन्यायालयझारखण्ड उच्चन्यायालय
क्षेत्रफल
  कुल79,716 किमी2 (30,779 वर्ग मील)
  क्रम१५मा
जनसङ्ख्या
 (2011)[1]
  कुल३,२९,८८,१३४
  क्रम१४मा
  घनत्व414/किमी2 (1,070/मील2)
जीडिपी (2019–20)
  कुल₹३.८३ लाख करोड़ (US$48 बिलियन)
  प्रतिव्यक्ति ७९,८७३ (US$९४४.७५)
भाषा
  राजभाषा[3]हिन्दी
  अतिरिक्त आधिकारिक
समयमण्डलयुटिसि+०५:३० (भारतीय मानक समय)
आइएसओ ३१६६ सङ्केतIN-JH
वाहन पञ्जीकरणJH
मानव बिकास सूचकाङ्क (2018)बृद्धि 0.599 (medium) ३४मा
साक्षरता (2011)67.6% (३१मा)
लिङ्गानुपात (2011)948 /1000 (१८मा)
जालस्थलwww.jharkhand.gov.in
बिहार पुनर्गठन अधिनियम, २००० द्वारा गठित

झारखण्ड पूरुब भारतके एगो राज्य हे । ई राज्य पूरुदन्ने पच्छिमबङ्गाल, पच्छिदन्ने छत्तीसगढ़, उत्तरपच्छिदन्ने उत्तरप्रदेश, उत्तरदन्ने बिहार आउ दक्खिनदन्ने ओड़िशासे अपन सीमा साझा करहे । एकर क्षेत्रफल ७९,७१६ वर्ग किमी हे । ई क्षेत्रफलके अनुसार १५मा सबसे बड़का आउ जनसङ्ख्याके अनुसार १४मा सबसे बड़का राज्य हे । हिन्दी राज्यके राजभाषा हे । राँची नगर एकर राजधानी हे आउ दुमका एकर उपराजधानी हे । राज्य अपन झरना, पहाड़ी आउ पवित्र स्थानला जानल जाहे; बैद्यनाथधाम, पारसनाथ, देउड़ी आउ रजरप्पा प्रमुख धार्मिकस्थल हे । राज्यके गठन १५ नवम्बर २००० के कैल गेलै हल, जे पहिलेके बिहारके दक्खिनी आधा भागके तरासके बनावल गेलीहल । ई प्रदेशके अन्य बड़ नगरमे धनबाद, बोकारो एवं जमशेदपुर शामिल है ।[6]

झारखण्डके कखनियो-कखनियो संसाधन अभिसाप कहल जाहे - एकरा जूगुन भारतके खनिज संसाधनके ४०% से बेसी भाग हे, तैयो एकर ३९.१% जनसङ्ख्या गरीबी रेखासे नीचे हे आउ पाँच बरिससे कम आयुके १९.६% बच्चा कुपोसित हे । झारखण्ड मुखरूपसे देहाती हे, एकर लगभग २४% जनसङ्ख्या नगरमे रहहे । ई आर्थिक बिकासके मामलामे अग्रनी राज्यमेसे एक हे । २०१७-१८मे, राज्यके जीडीपी विकासदर १०.२२% हलै ।

नामोत्पति

[edit | edit source]

विभिन्न भारतीय भाषा सबमे "झार" शब्दके अर्थ 'वन' आऊ "खण्ड" के अर्थ 'भूमि' होबऽहै । ई प्रकार "झारखण्ड" के अर्थ वन भूमि है ।[7]

प्राचीनकाले महाभारतमे कर्क रेखाके पास स्थित होबेके चलते ई क्षेत्रके कर्कखण्ड कहल गेलै हल । मध्यकाले ई क्षेत्रके झारखण्डके नामसे जानल जा हलै । भविष्य पुराण (१२०० ई) के अनुसार झारखण्ड सात पुण्ड्र देशमे से एगो हलै । ई नाम पहिला बेर पूर्वी गङ्गा राजवंशके नरसिंह देव द्वितीयके शासनकाल खनि ओड़िशा क्षेत्रके केन्द्रपाड़ामे १३मा शताब्दीके ताम्बाके थारी पर पाएल गेलै हल । बैधनाथ धामसे पुरी तकके वन भूमिके झारखण्ड कहल जा हलै । अकबरनामामे पूरबमे पञ्चेतसे लेके पच्छिममे रतनपुर, उत्तरमे रोहतासगढ़ आउ दक्षिणमे ओड़िशाके सीमा तकके क्षेत्रके झारखण्ड कहल जा हलै ।[8][9]

सन्दर्भ

[edit | edit source]
  1. "Jharkhand Profile 2011 Census" (PDF). Registrar General & Census Commissioner, India. मूलसे 22 अप्रैल 2016 के पुरालेखित (PDF). अभिगमन तिथि 13 फरवरी 2017.
  2. "MOSPI Gross State Domestic Product". Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India. 1 March 2019. मूलसे 17 जून 2019 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 9 June 2019.
  3. "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. पप॰ 43–44. मूल (PDF) से 15 नवम्बर 2016 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 16 फरवरी 2016.
  4. "Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili". The Avenue Mail. 21 March 2018. मूलसे 28 March 2019 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 30 April 2019.
  5. "Jharkhand notifies Bhumij as second state language". The Avenue Mail. 5 January 2019. अभिगमन तिथि 17 April 2022.
  6. "भगवान बिरसा मुंडा की वंशावली". प्रभात खबर. अभिगमन तिथि 27 नवम्बर 2023.
  7. Minahan, James (2002). Encyclopedia of the Stateless Nations: D-K. ग्रीनवुड पब्लिशिङ्ग ग्रुप. प॰ 839. आई॰ऍस॰बी॰एन॰ 0313316171. अभिगमन तिथि 8 अप्रैल 2022.
  8. गौतम कुमार बेरा (2008). The unrest axle: ethno-social movements in Eastern India. मित्तल प्रकाशन. पप॰ 32–44. आई॰ऍस॰बी॰एन॰ 978-81-8324-145-8. मूलसे 4 अक्टूबर 2021 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 30 मई 2020.
  9. रामचन्द्र प्रसाद (1983). Bihar. राष्ट्रिय पुस्तक न्यास, भारत. प॰ 69. अभिगमन तिथि 8 अप्रैल 2022.