Jump to content

Wp/mag/जमशेदपुर

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > जमशेदपुर
जमशेदपुर
महानगर
जमशेदपुरके गोलचक्कर
जमशेदपुरके गोलचक्कर
उपनाम: 
स्टिल सिटी
देशभारत
राज्यझारखण्ड
मण्डलपूर्वी सिंहभूम जिला
संस्थापकजमशेदजी नौसरवानजी टाटा
नामस्रोतलोहा आ स्टिल, सिमेन्ट उद्योग
क्षेत्रफल
  महानगर209 किमी2 (81 वर्ग मील)
उन्नतांश
159 मी (522 फीट)
जनसङ्ख्या
 (२०११)[2]
  महानगर१३,३७,१३१
  घनत्व6,400/किमी2 (16,600/मील2 )
  महानगर
६,३१,३६४
समयमण्डलयुटिसि+५:३० (भारतीय मानक समय)
डाक कोड
८३१००१ से ८३१xxx
टेलिफोन कोड०६५७
साक्षरता८५.९४%
भाषाहिन्दी, अङ्ग्रेजी आउ बङ्गला
जालस्थलwww.jamshedpur.nic.in

जमशेदपुर (सन्ताली: ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ) जेकर दोसरनाम टाटानगर-ओ हे, भारतके झारखण्ड राज्यके एगो नगर हे । ई झारखण्डके दक्खिनी भागमे स्थित पूरुबी सिंहभूम मण्डलके भाग हे । जमशेदपुरके स्थापनाके पारसी व्यवसायी जमशेदजी नौशरवान जी टाटाके नामसे जोड़ल जाहे । १९०७ मे टाटा आयरन ऐण्ड स्टील कम्पनी (टिस्को) के स्थापनासे ई नगरके बुनियाद पड़लै । एकरासे पहिले ई साकची नामक एगो आदिबासी गाँओ होवकरहलै । हियाँके मट्टी करिया होवेके चलते हियाँ पहिला रेलवे स्टेशन कालीमाटीके नामसे बनलै जेकरा बादमे बदलके टाटानगर कर देलगेलै । खनिज पदार्थोके प्रचुर मात्रामे उपलब्धता आउ खड़कै आउ सुवर्णरेखा नदीके आसानीसे उपलब्ध पानी, आउ कलकताके भिरु होवेके चलते हियाँ आजके आधुनिक नगरके पहिला बीज बोवल गेलै । यह भारत का पहला नियोजित औद्योगिक नगर है । २०२४ मे जमशेदपुर नगरके वर्तमान अनुमानित जनसङ्ख्या ८,९५,००० है, जखनिकि जमशेदपुर महानगरके जनसङ्ख्या १९,०१,००० अनुमानित है ।[3]

जमशेदपुर आज भारतके सबसे प्रगतिसील औद्योगिक नगरमे से एक हे । टाटा घरानाके बड्डी कम्पनिके उत्पादन इकाई जैसे टिस्को, टाटा मोटर्स, टिस्कॉन, टिन्पलेट, टिमकन, ट्यूब डिवीजन, इत्यादि हियाँ कार्यरत हे ।[4][5]

नामकरण

[edit | edit source]

१९१९ मे लॉर्ड चेम्सफोर्ड नगरके नाम जमशेदपुरके संस्थापक जमशेदजी नौसरवानजी टाटाके सम्मानमे बदल देलन, जे मूलरूपसे साकची हलै । टाटा अपन बेटा दोराबजी टाटाके क्षेत्रमे एक महान नगरके अपन दृष्टिकोणके बारेमे लिखलन हल । ३ मार्चके स्थापना दिवस पर, २२५-एकड़ (०.९१ किमी ) मे जुबली पार्कके लगभग एक सप्ताहला शानदार रूपसे सजावल जा है ।

इतिहास

[edit | edit source]

सम्भावित भविष्यवक्ता सीएम वेल्ड, दोराबजी टाटा आउ शापुरजी सकलतवालाके स्टील प्लाण्टला एक स्थान खोजेला दुर्गम इलाकाके विशाल भागमे श्रमसाध्य खोजमे लगभग तीन वर्ष लग गेलै । एक दिन ऊ सुबर्णरेखा आउ खरकई नदीके सङ्गम भिरु छोटानागपुर पठारके घना जङ्गलमे स्थित गाँव साकची (वर्तमानमे एक व्यापारिक जिला) मे ऐलन । स्टील प्लाण्टला ई आदर्श विकल्प प्रतीत होलै आउ ई स्थानके चयन कैल गेलै ।[6] साकची एक आदिवासी गाँव हलै, जन्ने मुख्यतः भूमिज आउ सन्थाल जनजाति रहलथिन ।[7] अधिकांश गाँवमे आदिवासी परिवारके प्रतिशत बड़ी अधिक हलै, जे ६०% से ९०% के बीच हलै । आदिवासी परिवारके प्रतिशत साकची गाँव (भूमिजके १७ परिवार) आउ एकर दु टोले - काशीडीह (भूमिजके १८ परिवार आउ सन्थालके ३ परिवार) आउ माहुलबेड़ा (सन्थालके १७ परिवार) मे शत प्रतिशत हलै ।[8][9]

१९०८ मे संयन्त्रके साथे-साथे नगरके निर्माण आधिकारिक तौरपर शुरू होलै । पहिला स्टील पिण्ड १६ फरवरी १९१२ के लुढ़का हलै । ई औद्योगिक भारतके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण दिन हलै ।[10]

नगरला जमशेदजी टाटाके योजना स्पष्ट हलै । ऊ श्रमिकके झोपड़ीके एक पङ्क्तिसे कहीँ अधिकके कल्पना कैलन । ऊ ओह सब सुख-सुविधाके निर्माण पर जोर देलन जे एक नगर प्रदान कर सकहै । नतीजतन, नगरके ढेर क्षेत्र सुनियोजित है आउ जुबली पार्क नियन सार्वजनिक अवकाश स्थान है । नगरके निर्माण करैत खन्नि जमशेदजी टाटा कहलन हल:

"चौड़ा सड़क पर छायादार पेड़ लगावल सुनिश्चित करथिन, प्रत्येक दोसरमे तेजीसे बढ़ेवाला किस्म होवे । सुनिश्चित करथिन कि लॉन आउ बगीचाला पर्याप्त जगह होवे; फुटबॉल, हॉकी आउ पार्कला बड़ क्षेत्र आरक्षित होवे; हिन्दु मन्दिर, मुस्लिम मस्जिद आउ इसाई चर्चला चिन्हित क्षेत्र होवे ।"

पिट्सबर्गके मेसर्स जूलिन कैनेडी साहलिन जमशेदपुर नगरके पहिला मानचित्र तैयार कैलन ।[11] जमशेदपुर तीन नगरनिगम, जमशेदपुर अधिसूचित क्षेत्र समिति, जुगसलाई नगरनिगम आउ मानगो अधिसूचित क्षेत्र समितिके साथे एक लाखसे अधिक नगर है ।[12]

१९४५ मे एहाँ टाटा मोटर्सके स्थापना होलै हल । ई अखनि जमशेदपुरमे दोसर सबसे बड़ उद्योग है । २००५ मे एक नगरनिगम प्रस्तावित कैल गेलै हल किन्तु निवासीके विरोधके बाद ऐसन न होलै ।[13][14]

सम्बन्धित लेख

[edit | edit source]

सन्दर्भ

[edit | edit source]
  1. "Jamshedpur city total area".
  2. "Census 2011". The Registrar General & Census Commissioner, India. अभिगमन तिथि 21 मई 2016.
  3. "Jamshedpur City Population 2024 | Literacy and Hindu Muslim Population". www.census2011.co.in.
  4. "वर्ष 1907 से 1924 के बीच क्या-क्या हुआ जमशेदपुर में". Dainik Jagran (Hindi मे). अभिगमन तिथि 2021-10-26.
  5. "List of Tourist Attractions | Tourist Places To Visit in Jamshedpur". hindi.nativeplanet.com (Hindi मे). अभिगमन तिथि 2021-10-26.
  6. "Sakchi- an end to the search of Iron-ore in Steel making process". web.archive.org. 2012-07-12. मूल से 12 जुलाई 2012 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
  7. Association, Indian Science Congress (1968). Proceedings of the Indian Science Congress. Asiatic Society of Bengal.
  8. The Anthropologist. Department of Anthropology, University of Dehli. 1968.
  9. Journal of Social Research. 1968.
  10. "History of Steel Making Begins, Gradual Development of Indian Steel Company". web.archive.org. 2012-06-13. मूल से 13 जून 2012 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
  11. "Jamshedpur - More details - Tourist Destinations in India - Lakes, Waterfalls, Beaches, Monuments, Museums and parks at Jamshedpur- By TripsGuru.com". web.archive.org. 2012-03-21. मूलसे पुरालेखित 21 मार्च 2012. अभिगमन तिथि 2023-05-12.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
  12. Pal, Sanchari (2016-12-12). "The Little Known Story of How Jamshedpur Played an Active Role in Both the World Wars". The Better India. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
  13. "The Telegraph - Jamshedpur". web.archive.org. 2012-10-26. मूलसे पुरालेखित 26 अक्तूबर 2012. अभिगमन तिथि 2023-05-12.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
  14. "Jamshedpur on a renewal mission". web.archive.org. 2013-05-30. मूल से 30 मई 2013 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.