Wp/mag/जमशेदपुर
| जमशेदपुर | |
|---|---|
| महानगर | |
जमशेदपुरके गोलचक्कर | |
| उपनाम: स्टिल सिटी | |
| देश | भारत |
| राज्य | झारखण्ड |
| मण्डल | पूर्वी सिंहभूम जिला |
| संस्थापक | जमशेदजी नौसरवानजी टाटा |
| नामस्रोत | लोहा आ स्टिल, सिमेन्ट उद्योग |
| क्षेत्रफल | |
| • महानगर | 209 किमी2 (81 वर्ग मील) |
| उन्नतांश | 159 मी (522 फीट) |
| जनसङ्ख्या (२०११)[2] | |
| • महानगर | १३,३७,१३१ |
| • घनत्व | 6,400/किमी2 (16,600/मील2 ) |
| • महानगर | ६,३१,३६४ |
| समयमण्डल | युटिसि+५:३० (भारतीय मानक समय) |
| डाक कोड | ८३१००१ से ८३१xxx |
| टेलिफोन कोड | ०६५७ |
| साक्षरता | ८५.९४% |
| भाषा | हिन्दी, अङ्ग्रेजी आउ बङ्गला |
| जालस्थल | www |
जमशेदपुर (सन्ताली: ᱡᱟᱢᱥᱮᱫᱽᱯᱩᱨ) जेकर दोसरनाम टाटानगर-ओ हे, भारतके झारखण्ड राज्यके एगो नगर हे । ई झारखण्डके दक्खिनी भागमे स्थित पूरुबी सिंहभूम मण्डलके भाग हे । जमशेदपुरके स्थापनाके पारसी व्यवसायी जमशेदजी नौशरवान जी टाटाके नामसे जोड़ल जाहे । १९०७ मे टाटा आयरन ऐण्ड स्टील कम्पनी (टिस्को) के स्थापनासे ई नगरके बुनियाद पड़लै । एकरासे पहिले ई साकची नामक एगो आदिबासी गाँओ होवकरहलै । हियाँके मट्टी करिया होवेके चलते हियाँ पहिला रेलवे स्टेशन कालीमाटीके नामसे बनलै जेकरा बादमे बदलके टाटानगर कर देलगेलै । खनिज पदार्थोके प्रचुर मात्रामे उपलब्धता आउ खड़कै आउ सुवर्णरेखा नदीके आसानीसे उपलब्ध पानी, आउ कलकताके भिरु होवेके चलते हियाँ आजके आधुनिक नगरके पहिला बीज बोवल गेलै । यह भारत का पहला नियोजित औद्योगिक नगर है । २०२४ मे जमशेदपुर नगरके वर्तमान अनुमानित जनसङ्ख्या ८,९५,००० है, जखनिकि जमशेदपुर महानगरके जनसङ्ख्या १९,०१,००० अनुमानित है ।[3]
जमशेदपुर आज भारतके सबसे प्रगतिसील औद्योगिक नगरमे से एक हे । टाटा घरानाके बड्डी कम्पनिके उत्पादन इकाई जैसे टिस्को, टाटा मोटर्स, टिस्कॉन, टिन्पलेट, टिमकन, ट्यूब डिवीजन, इत्यादि हियाँ कार्यरत हे ।[4][5]
नामकरण
[edit | edit source]१९१९ मे लॉर्ड चेम्सफोर्ड नगरके नाम जमशेदपुरके संस्थापक जमशेदजी नौसरवानजी टाटाके सम्मानमे बदल देलन, जे मूलरूपसे साकची हलै । टाटा अपन बेटा दोराबजी टाटाके क्षेत्रमे एक महान नगरके अपन दृष्टिकोणके बारेमे लिखलन हल । ३ मार्चके स्थापना दिवस पर, २२५-एकड़ (०.९१ किमी २) मे जुबली पार्कके लगभग एक सप्ताहला शानदार रूपसे सजावल जा है ।
इतिहास
[edit | edit source]सम्भावित भविष्यवक्ता सीएम वेल्ड, दोराबजी टाटा आउ शापुरजी सकलतवालाके स्टील प्लाण्टला एक स्थान खोजेला दुर्गम इलाकाके विशाल भागमे श्रमसाध्य खोजमे लगभग तीन वर्ष लग गेलै । एक दिन ऊ सुबर्णरेखा आउ खरकई नदीके सङ्गम भिरु छोटानागपुर पठारके घना जङ्गलमे स्थित गाँव साकची (वर्तमानमे एक व्यापारिक जिला) मे ऐलन । स्टील प्लाण्टला ई आदर्श विकल्प प्रतीत होलै आउ ई स्थानके चयन कैल गेलै ।[6] साकची एक आदिवासी गाँव हलै, जन्ने मुख्यतः भूमिज आउ सन्थाल जनजाति रहलथिन ।[7] अधिकांश गाँवमे आदिवासी परिवारके प्रतिशत बड़ी अधिक हलै, जे ६०% से ९०% के बीच हलै । आदिवासी परिवारके प्रतिशत साकची गाँव (भूमिजके १७ परिवार) आउ एकर दु टोले - काशीडीह (भूमिजके १८ परिवार आउ सन्थालके ३ परिवार) आउ माहुलबेड़ा (सन्थालके १७ परिवार) मे शत प्रतिशत हलै ।[8][9]
१९०८ मे संयन्त्रके साथे-साथे नगरके निर्माण आधिकारिक तौरपर शुरू होलै । पहिला स्टील पिण्ड १६ फरवरी १९१२ के लुढ़का हलै । ई औद्योगिक भारतके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण दिन हलै ।[10]
नगरला जमशेदजी टाटाके योजना स्पष्ट हलै । ऊ श्रमिकके झोपड़ीके एक पङ्क्तिसे कहीँ अधिकके कल्पना कैलन । ऊ ओह सब सुख-सुविधाके निर्माण पर जोर देलन जे एक नगर प्रदान कर सकहै । नतीजतन, नगरके ढेर क्षेत्र सुनियोजित है आउ जुबली पार्क नियन सार्वजनिक अवकाश स्थान है । नगरके निर्माण करैत खन्नि जमशेदजी टाटा कहलन हल:
"चौड़ा सड़क पर छायादार पेड़ लगावल सुनिश्चित करथिन, प्रत्येक दोसरमे तेजीसे बढ़ेवाला किस्म होवे । सुनिश्चित करथिन कि लॉन आउ बगीचाला पर्याप्त जगह होवे; फुटबॉल, हॉकी आउ पार्कला बड़ क्षेत्र आरक्षित होवे; हिन्दु मन्दिर, मुस्लिम मस्जिद आउ इसाई चर्चला चिन्हित क्षेत्र होवे ।"—— जमशेदजी टाटा
पिट्सबर्गके मेसर्स जूलिन कैनेडी साहलिन जमशेदपुर नगरके पहिला मानचित्र तैयार कैलन ।[11] जमशेदपुर तीन नगरनिगम, जमशेदपुर अधिसूचित क्षेत्र समिति, जुगसलाई नगरनिगम आउ मानगो अधिसूचित क्षेत्र समितिके साथे एक लाखसे अधिक नगर है ।[12]
१९४५ मे एहाँ टाटा मोटर्सके स्थापना होलै हल । ई अखनि जमशेदपुरमे दोसर सबसे बड़ उद्योग है । २००५ मे एक नगरनिगम प्रस्तावित कैल गेलै हल किन्तु निवासीके विरोधके बाद ऐसन न होलै ।[13][14]
सम्बन्धित लेख
[edit | edit source]सन्दर्भ
[edit | edit source]- ↑ "Jamshedpur city total area".
- ↑ "Census 2011". The Registrar General & Census Commissioner, India. अभिगमन तिथि 21 मई 2016.
- ↑ "Jamshedpur City Population 2024 | Literacy and Hindu Muslim Population". www.census2011.co.in.
- ↑ "वर्ष 1907 से 1924 के बीच क्या-क्या हुआ जमशेदपुर में". Dainik Jagran (Hindi मे). अभिगमन तिथि 2021-10-26.
- ↑ "List of Tourist Attractions | Tourist Places To Visit in Jamshedpur". hindi.nativeplanet.com (Hindi मे). अभिगमन तिथि 2021-10-26.
- ↑ "Sakchi- an end to the search of Iron-ore in Steel making process". web.archive.org. 2012-07-12. मूल से 12 जुलाई 2012 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
- ↑ Association, Indian Science Congress (1968). Proceedings of the Indian Science Congress. Asiatic Society of Bengal.
- ↑ The Anthropologist. Department of Anthropology, University of Dehli. 1968.
- ↑ Journal of Social Research. 1968.
- ↑ "History of Steel Making Begins, Gradual Development of Indian Steel Company". web.archive.org. 2012-06-13. मूल से 13 जून 2012 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
- ↑ "Jamshedpur - More details - Tourist Destinations in India - Lakes, Waterfalls, Beaches, Monuments, Museums and parks at Jamshedpur- By TripsGuru.com". web.archive.org. 2012-03-21. मूलसे पुरालेखित 21 मार्च 2012. अभिगमन तिथि 2023-05-12.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
- ↑ Pal, Sanchari (2016-12-12). "The Little Known Story of How Jamshedpur Played an Active Role in Both the World Wars". The Better India. अभिगमन तिथि 2023-05-12.
- ↑ "The Telegraph - Jamshedpur". web.archive.org. 2012-10-26. मूलसे पुरालेखित 26 अक्तूबर 2012. अभिगमन तिथि 2023-05-12.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: BOT: original-url status unknown (link)
- ↑ "Jamshedpur on a renewal mission". web.archive.org. 2013-05-30. मूल से 30 मई 2013 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2023-05-12.