Jump to content

Wp/sjd/Кӣллт са̄мь кӣлл

From Wikimedia Incubator
< Wp | sjd
Wp > sjd > Кӣллт са̄мь кӣлл
Кӣллт са̄мь кӣлл
     кӣллт са̄мь кӣлл (нуммер 8)
Ланҍ Рӯшше̄ммьне
Па̄ҋк Мӯрман е̄ммьне
Нарэдт рӯшш са̄мь
Са̄ррнэй 100–350 о̄л.
Кырьйхэмна̄лль кириллэһць (кӣллт са̄мь алфавиһт)
Класслаһтҍмушш --

Урал кӣлэ пӣрас

Ла̄дтҍ-югра кӣл
Са̄мь кӣл
Нуҏҏьт са̄мь кӣл
Нёаррк группа
Кӣллт са̄мь кӣлл
Алльтламусс ро̄дт кӣлл таррьй са̄мь кӣлл
Ста̄тусс Шӯрр тя̄һтэдтмужэсьт
Офицьяльнэ ста̄тусс элля
Кӣллко̄д
ISO 639-3 sjd

Кӣллт са̄мь кӣлл лӣ кӣлл урал кӣлэ пӣррсэсьт са̄мь кӣлэ нуҏҏьт тугкэсьт эфтэсьт а̄нар са̄мь, колтта са̄мь, а̄һкель са̄мь я таррьй са̄мь кӣлэгуэйм, я ныдтҍшэ Рӯшше̄ммьнесьт шурьмусс са̄мь кӣлл.

Э̄ввтэль кӣллтса̄мас соа̄рнънэшь Рӯшше̄ммьнесьт са̄мь сыйтэнҍ югкеналшэм Куэлнэгк нёарк поа̄ҋкэнҍ. Адтҍ я̄наш оаннэйе я̄лл Луя̄вьрэсьт, ко̄з е̄ннэ соа̄ме мудта сыйтэнҍ поабпэһтҍ тунн агесьт маӈӈа вя̄ӆӆтэдтмужэнҍ. Кӣллт са̄мь кӣлл лӣ алльтламусс ро̄дт кӣлл таррьй са̄мь кӣлэсьт я ныдтҍшэ алльт лӣ а̄һкель са̄мь кӣллэ — советскэ па̄лесьт сӣнэтҍ эфтэсьт нӯһтҍя̄ввьр колтта са̄мь кӣлэнҍ ло̄гкешь "куэлнэгк са̄мь кӣл" диалектэнҍ.

Са̄ррнъе числа

[edit | edit source]

Нарэд ло̄гкмужэ мӣлльтэ Рӯшше̄ммьнесьт са̄мас са̄ррн 350 ве̄рьт о̄ллмэдтӭ.[1][2] Кӣлтӣдтӭй Элизабэт Шэллер а̄ррвдэллмуж мӣлльтэ 2010 ыгесьт кӣллтса̄мас са̄рнэ лышшэ 100 ве̄рьт о̄ллмэдтӭ.[3]

Класслаһтҍмушш

[edit | edit source]

Кӣллт са̄мь кӣлл эфтэсьт таррьй са̄мь кӣлэнҍ ле̄в нуҏҏьт са̄мь кӣлэ нёаррк группа.[4]

Е̄ммьнете̄дт

[edit | edit source]

Э̄ввтэль са̄мас соа̄ррнэшь са̄мь сыйтэнҍ пугк Куэлнэгк нёарк баяс. Та̄рьм я̄наш кӣллтса̄мас са̄ррнъедтӭ я̄лл Луя̄вьрэсьт, е̄нас сыйе лӣйенҍ Советскэ па̄лесьт мудта са̄мь сыйтэнҍ тоагэ вя̄ӆӆтэдтма. Ходтҍ Луя̄ввьр куллъей лӣ гу шурьмусс са̄мас са̄ррнэй сыййт, ноа та̄рьм э тамьпе пай ре̄ямп вуайй са̄мь са̄нҍ куӆсэ, а я̄наш сыййт е̄лльедтӭ ле̄в ыжэм я рӯшш о̄ллмэ. Кӯдтъя кӣллт са̄мь кӣл оаннӭй е̄ллев югкеналшэм сыйтэнҍ я лэнӭнҍ Мӯрман е̄ммьнесьт: Ре̄ввт сыйтэсьт, Апатитэсьт, Пӯдзэва̄ресьт я мудта е̄ллем сэенҍ.

Исторья

[edit | edit source]

А̄йкэсь па̄лль

[edit | edit source]

Авьтма ко̄рнэг кэсска кулнэгк соа̄ме я рӯшш о̄ллмэгуэйм э̄ллькэнҍ шэ̄ннтлуввэ 12-нт агесьт, куэссь помор мӣгкэй Новгород республикасьт пӯдтӭнҍ Куэлнэгк нёарк соа̄ййв рыннҍтэ. Тамьпе сыйй э̄ллькэнҍ е̄лле я пэҏтэтҍ Куэлнэгк я Таррьй рынтэнҍ тӯййшэ. 15-нт я 16-нт эге па̄ль рӯшш е̄ммьне э̄ллькэнҍ Таввял Коа̄рьялэ таввнэннтэ я кэсска куэлнэгк соа̄ме я рӯшше корнэдтмушш роа̄ввсамп шэнтнэнҍ. Авьтмусс соа̄ме я рӯшш о̄ллмэе томтсуввэм а̄йк райесьт са̄мь кӣлле рӯшш са̄нҍ пе̄знэшкудтӭнҍ, я е̄ннэ о̄дт соа̄нӭ рӯшш кӣлэсьт соа̄метҍ рысстэм па̄ль пӯдӭ.

Советскэ па̄лль

[edit | edit source]

Советскэ воа̄лт пуадтмужэнҍ вуэннҍт ва̄ннҍ о̄ллмэе кӣлэ сай пуэррнэнҍ. 1926 ыгесьт оа̄лкхувэ латинскэ алфавит куэлнэгк соа̄ме гуэйкэ лыһкмушш. 1933 ыгесьт со̄нн ля̄йй пыййма, кырьйха лӣйенҍ авьтмусс о̄һпнуввэмкырьй. 1937 ыгесьт латинскэ алфавиһт ля̄йй кирилэһце воа̄йха, я о̄дт са̄мь букваррь ля̄йй луэшштма. Тэнн шэ ыгесьт са̄мь кӣлэсьт шко̄льнэ о̄һпнуввмуж е̄ссктэшь, е̄ннэ специалисстэ са̄мь кӣлэ мӣлльтэ поабпэһтҍ репрэссьяе вуэлла. Куэлнэгк са̄мь кӣлэ гуэйкэ эфтэсьт мудта Советскэ Эхтнэг нарэдэ кӣлэгуэйм ло̄ссесь па̄лль оа̄лкхувэ. Сталин культурнэ политика рӯшшлаһтҍмуж гоаррэ, маӈӈьла я Ныммьп Мырса туарр, ражьнэнҍ куэлнэгк са̄мь кӣлэ сай. Ходтҍ Сталин репрэссья э пудтэнҍ маӈӈа со̄н ёа̄мменҍ, ниманҍтэ лыһк са̄мь кӣлле о̄һпнуввмуж мӣлльтэ эйй выгкъюввма. Аввта со̄нн ю̄тҍкэ лышэ 1970-нт ыгенҍ, куэссь лыһк о̄дт кӣллт са̄мь кӣл алфавит альн оа̄лкхувэ, я 1980 ыгенҍ о̄дт о̄һпнуввэм матерьял я са̄ннҍнэгкь лӣйенҍ луэшштма.

Та̄ррьмъя сайй

[edit | edit source]

Адтҍ кӣллт са̄мь кӣлл кӣчхувв гу шӯрр тя̄һтэдтмужэсьт кӣлл. Кэскэсьт рӯшш соа̄ме шурьмусс олмнедтэм кӣлл лӣ рӯшш кӣлл, са̄мь кӣл вуайй пукэ тоа̄йва лышэ югкеналшэм мероприятьянҍ я пра̄зьнэгкенҍ куӆсэ. Шко̄ланҍ кӣллт са̄мь кӣлле о̄һпмуж элля. 2023 ыгесьт кӣллт са̄мь кӣл вуэйе лӣйе Таввял о̄ллмэе институһт Герцен Университэтэсьт уһцэ, 2022 ыгесьт Мӯрман ланнҍ арктическэ государственнэ университетэсьт ля̄йй магистэр программа "Са̄мь кӣл о̄һпэм технология" а̄ввьда, ко̄з выдт о̄ллмэ о̄һпнуввэ мэ̄ннэнҍ.

Фонэтика я фонологья

[edit | edit source]

Гла̄снэ ӣн

[edit | edit source]

Кӣллт са̄мь кӣлэсьт лӣ ко̄ллмэмплоа̄гкь гла̄снэ ӣннэ. Пугк сӣнэнҍ, окромя /ɨ/, лӣннчлэв кугкь вай оанӭхь.

Кугкесь я оанҍхэсь гла̄снэ кӣллт са̄мь кӣлэсьт
Э̄ввт Кэ̄сск Маӈӈь
Оанҍхэсь Кугкесь Оанҍхэсь Оанҍхэсь Кугкесь
Пайй /i/ /iː/ /ɨ/ /u/ /uː/
Кэ̄сск /ɛ/ /ɛː/ /o/ /oː/
Вӯлль /a/ /aː/ /ɒ/ /ɒː/

Са̄нҍ оа̄лкхэжесьт вуэйев э кугкесь, э оанҍхэсь гла̄снэ лӣйе, са̄нҍ ке̄жесьт – лышэ оанҍхэсь гла̄снэ а (бӯква ‹а›, ‹ӓ›, ‹я› ) я э (бӯква ‹э›, ‹ӭ›, ‹е›).

Алфавиһт

[edit | edit source]

Саммаллахти/Хворостухина са̄ннҍкырьй (1991) вариянт

[edit | edit source]
А а А̄ а̄ Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Е̄ е̄
Ё ё Ё̄ ё̄ Ж ж З з ' И и Ӣ ӣ Й й Ҋ ҋ
К к Л л Ӆ ӆ М м Ӎ ӎ Н н Ӊ ӊ Ӈ ӈ О о
О̄ о̄ П п Р р Ҏ ҏ С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ* Ъ ъ Ы ы Ь ь Ҍ ҍ
Э э Э̄ э̄ Ӭ ӭ Ю ю Ю̄ ю̄ Я я Я̄ я̄

Куруч са̄ннҍкырьй (1985) вариянт

[edit | edit source]
А а А̄ а̄ Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Е̄ е̄
Ё ё Ё̄ ё̄ Ж ж З з һ Һ И и Ӣ ӣ Й й Ј ј
К к Л л Љ љ М м Ӎ ӎ Н н Њ њ Ӈ ӈ О о
О̄ о̄ П п Р р Ҏ ҏ С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ* Ъ ъ Ы ы Ь ь Ҍ ҍ
Э э Э̄ э̄ Ӭ ӭ Ю ю Ю̄ ю̄ Я я Я̄ я̄

Керт са̄ннҍкырьй (1986) вариянт

[edit | edit source]
А а А̄ а̄ Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Е̄ е̄
Ё ё Ё̄ ё̄ Ж ж З з И и Ӣ ӣ Й й
К к Л л Ӆ ӆ М м Ӎ ӎ Н н Ӊ ӊ Ӈ ӈ О о
О̄ о̄ П п Р р Ҏ ҏ С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ* Ъ ъ Ы ы Ь ь Ҍ ҍ
Э э Э̄ э̄ Ӭ ӭ Ю ю Ю̄ ю̄ Я я Я̄ я̄

Кӣл на̄ль

[edit | edit source]

Кӣллт са̄мь кӣл на̄ль ле̄в:

Грамматика

[edit | edit source]

Ко̄ххт я е̄ресь урал килэнҍ, кӣллт са̄мь кӣлэсьт евла грамматическэ ро̄д. Кӣллт са̄мь кӣлэсьт лӣ 9 падешшэ.

Кыррьйтӯй

[edit | edit source]

Ка̄йв

[edit | edit source]
  1. Население Российской Федерации по владению языками .xls-фа̄ял  (Архивва пыййма лӣ рэ̄гкэмма̄н 2. п. 2021 Wayback Machine-эсьт) // Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года на сайте Федеральной службы государственной статистики.
  2. "Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Таблица 6. Население по родному языку"
  3. Шеллер, Элизабет. Ситуация саамских языков в России // Языки и культура кольских саами // Наука и бизнес на Мурмане: журнал. — Мурманск: Мурманское областное книжное издательство, 2010. — № 2 (69). — С. 15—27.
  4. Sammallahti, Pekka. The Saami Languages: an introduction. — Kárášjohka : Davvi Girji OS, 1998. — P. 32—34. — ISBN 82-7374-398-5.


Ла̄дтҍ-югра кӣл
Перэм кӣл Коми кӣлл (Ыжэм кӣллЁдз коми кӣлл) • Перэм коми кӣллУдмурт кӣлл
Югра кӣл Моадьяр кӣллМа̄ннҍси кӣллХа̄ннт кӣлл
Мордва кӣл Мо̄кша кӣллЭ̄рзя кӣлл
Мари кӣл Ка̄ннҍт мари кӣллНӣремь мари кӣлл
Ба̄ллт-ла̄дтҍ кӣл Ве̄пс кӣллВо̄дтҍ кӣллИжора кӣллКоа̄рьял кӣлл (Ливвик кӣлл) • Ла̄дтҍ кӣллЛӣв кӣллЛю̄дик кӣллЭ̄ст кӣлл
Са̄мь кӣл Вуэррьял са̄мь кӣл: Пӣтэ са̄мь кӣллСоа̄ййв са̄мь кӣллТаввял са̄мь кӣллӮмэ са̄мь кӣллЮ̄лев са̄мь кӣлл

Нуҏҏьт са̄мь кӣл: А̄нар са̄мь кӣллА̄һкель са̄мь кӣлл † • Кайнӯ са̄мь кӣлл † • Кеми са̄мь кӣлл † • Кӣллт са̄мь кӣллКолтта са̄мь кӣллТаррьй са̄мь кӣлл

Са̄модҍ кӣл
Таввял са̄модҍ кӣл Нешаӈ кӣллЭ̄нець кӣллӇанасан кӣллЯ̄ран кӣлл
Соа̄ййв са̄модҍ кӣл Селькуп кӣл: Таввял селькуп кӣллСоа̄ййв селькуп кӣлл