Wp/iba/Sarawak

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | ibaWp > iba > Sarawak

Sarawak tu siti ari dua buah nengri Malaysia ti ba Pulau Borneo. Sarawak nyadi nengri ti pemadu besai ba menua Malaysia laban pemesai nengri Sarawak deka sama enggau pemesai Semenanjung Malaysia. Sarawak ngembuan sempadan enggau Sabah ba Timur Laut, Kalimantan, Indonesia ba Selatan, enggau Brunei ba Barat Laut. Indu nengri Kuching nyadi palan ekonomi enggau alai endur perintah nengri Sarawak. Nitih ka pansik ba taun 2020, Sarawak bisi ngembuan penyampau 2,907,500 orang. Batang Rajang ianya sungai ka paling panjai ba Malaysia bisi ba nengri Sarawak; Tekat Ai Bakun , seiti ari Tekat Ai ka paling besai ba Asia Tenggara, digaga ba pati ai Batang Rajang, Sungai Balui. Gunung Murud nya puncak ka pengabis tinggi ba Sarawak.

Endur ka paling tumu alai mensia diau ianya ba Gua Niah, ti dipekira umur lebih 40,000 tahun nyin suba. Bemacham kerimpak seramik Cina ti dipekira ari abad ke-8 enggau ke-13 udah ditemu ka ba alai arkeologis Santubong. Sepemanjai pantai Sarawak, kala dipegai Brunei ba abad ke-16. Ba taun 1839, James Brooke, seiku pelayar British, datai ba Sarawak. Iya enggau peturun iya, merintah menua Sarawak ari taun 1841 ngagai 1946. Lebuh maya Perang Dunya Ke-2, Sarawak diperintah Jipun sepengelama tiga taun. Sepengudah perang, Rajah Putih ti ka penudi, Charles Vyner Brooke, nyerahka Sarawak ngagai Britain. Ba 22 Julai 1963, Sarawak diberi British kuasa kena megai perintah kediri empu. Lalu, ba 16 September 1963, Sarawak bela enggau numbuhka Malaysia. Taja pan pia, penumbuh Malaysia dibangkang Indonesia, lalu ngujungka konfrantasi sepengelama tiga taun. Menua Malaysia seketegal deka ngurangka pengganas Komunis ti bepengujung ba taun 1990.

Ketuai nengri ianya Gubernor, ti dibali nama, Yang di-Pertua Nengri, lalu ketuai perintah menua Sarawak ianya Premier. Sarawak dipegai-urus ngagai bahagian, enggau daerah, ti udah diatur nitihka Sistem Parlimen Westminister, sepengudah dipegai British. Nitihka Pelembagaan Malaysia, Sarawak ngemuan kuasa autonomi ti besar agi ari nengri ba Semenanjung Malaysia.

Ekonomi Sarawak kebendar agi lebih ba ekspot. Laban ti ngembuan asil asal ti mayuh, ekspot Sarawak suah agi ba minyak ngau gas, balak, enggau minyak kelapa sawit. Taja pan pia, Sarawak mega bisi sektor pembuatan, energi enggau dagang temuai. Sarawak ngembuan mayuh pupu bansa, adat, enggau jaku. Bansa ti pemadu bisi ba Sarawak ianya, Iban, Melayu, Cina, Melanau, Bidayuh, enggau Orang Ulu. Jaku Inggeris enggau jaku Melayu bela nyadi jaku rasmi nengri; lalu Sarawak nadai ngembuan pengarap rasmi.

Etimologi[edit | edit source]

Asal leka jaku Sarawak ianya ari jaku Melayu Sarawak, serawak tauka Cerava ti diberi nama orang Portugis lebuh kurun ke-16, ti mai reti Tin tauka Timah. Lebuh maya nya Sarawak bisi ngembuan deposit Timah ti chukup mayuh. Bisi mega teori ti madah nama Sarawak datai ari leka jaku "Saya serah kepada awak" tauka dikepandak nyadi "sarawak", ti mai reti "aku nyerah diri ke nuan". Leka jaku nya disebut Pangeran Muda Hashim (ayak Sultan Brunei) lebuh maya ia meri Sarawak ke James Brooke. Taja pia, teori tu disangkal laban leka jaku "awak" nadai ba jaku Melayu Sarawak sebedau Malaysia ditubuhka

Burung nengri Sarawak ianya burung kenyalang bansa Buceros Rhinoceros


Sarawak dikelala enggau nama "Bumi Kenyalang" (Menua Kenyalang). Kenyalang endang besai amat reti ba orang Dayak. Enti nitihka cherita, enti nyema kenyalang terebai atas rumah, ia deka mai tuah timpah ngagai orang ti beempu rumah nya. Sarawak bisi ngembuan lapan ari lima pulum empat spesis burung kenyalang ti bisi ba dunya tu.

Sejarah[edit | edit source]

Ditemu pemisi orang ti diau ba Mulu Barat, Gua Niah (bepanggai ba 110 kilometer ari barat daya Miri) 40,000 taun ti udah. Keruntuk mensia moden ti ditemu semak Gua Niah ianya mensia ti pemadu tuai ti bisi ba Malaysia enggau Asia Tenggara. Seramik China ti datai ari dinasti Tang enggau Song (Taun 8 nyentuk 13 Masihi, tiap-tiap) ditemu ba Santubong (semak Kuching) nunjukka penguntung Santubong nyadi pengkalan kapal ai.

Ba kurun ke-7, bisi penduduk ti diberi nama Vijayapura, siti nengeri vasal ba empayar Srivijaya ti ngempu tanah ba barat laut pulau Borneo. Endur tu ditujuka menua Brunei, ti ditemu ari penerang Arab enggau nama "Sribuza". Penyadi perintah Musa (Muja, ianya Brunei lama) bepekat enggau perintah Mayd (entara Ma-i or Madja-as ba menua Filipin), belaban enggau Empayar China bisi ditulis pengarang ari Arab, Al Ya'akubi dalam 800 rekod. Sepengudah penjajah Chola ari India ba Srivijaya, Datu Puti mimpin datu-datu ari Pulau Sumatera enggau Pulau Borneo ngelaban Rajah Makatunao (ti dikumbai Rajah Tugao dalam perintah Melanau ba Sarawak) ti dipilih perintah Chola tauka anak peturun Seri Maharajah (ditulis ba rekod China). Datu-datu nya nguji ngidupka baru perintah Srivijaya ba menua baru ti dikumbai Madja-as ba pulau-pulau Visaya (raban pulau ti bulih nama ari Srivijaya) ba menua Filipin. Nitih ke penulis ari Friar Augustinian Rev. Fr. Santaren maya era Sepanyol, sepengudah 10 Datu-Datu numbuhka mayuh kuta ba Panay enggau Luzon Selatan, Datu Macatunao tauka Rajah Makatunao ti ngempu gelar "Sultan Moro," enggau kaban belayan Datu Puti ti ngerampas reta enggau pengaya sepuluh datu, lalu dibunuh penglima ti benama Labaodungon enggau Paybare.

Empayar Brunei ditubuhka ba begian pesisir Sarawak ba tengan abad ke-15, lalu pelilih menua Kuching dikumbai kartografer Portugis enggau nama Cerava maya abad ke-16, siti ari lima pengakalan kapal ai ba Borneo. Ba abad ke-19, empayar Brunei makin menusut, ngetanka pemegai ba pelilih pantai ba Sarawak ti diperintah pemerintah Orang Laut. Jauh ari pantai, bisi perang berebutka menua ti nyadi entara orang Iban enggau orang Kenyah-Kayan.

Tin tauka biji antimoni udah ditemu ba tanah Kuching udah diiring Pangeran Indera Mahkota, pengari Sultan Brunei, kena majakka pemansang ba menua tu ba entara taun 1824 nyentukka taun 1830. Lebuh maya pengawa ngeluarka antimoni majak nambah, perintah Sultan Brunei niki ka agi chukai lalu bisi pemantah ari orang asal. Ba taun 1839, Sultan Omar Ali Saifuddin II (1827-1852), ngasuh ayak ia Pangeran Muda Hashim ngaduka pemantah tu, tang ia enda ulih ngaga pengawa tu, nya alai ia minta bantu ari pelaut British ianya James Brooke. Pemujur Brooke dalam ngancurka pemantah nya ngujungka sida diberi antimoni, reta enggau gelar gabenor Sarawak ti maya nya, Sarawak agi nyengkaum begian mit ti diberatka ba Kuching.

James Brooke, Rajah Putih ti keterubah

Sebilik Brooke, ti kepenudinya dikumbai Rajah Putih, berengkah ngemesaika menua ti udah diberi ke sida. Berengkah ari taun 1841, Sarawak diseraraka nyadi begian pemerintah ti keterubah, enggau mata duit kediri ianya Dolar Sarawak ti berengkah dikena maya taun 1858. Ba taun 1912, Sarawak dibagika nyadi 5 begian ti diperintah siti Residen genap iti begian. Sebilik Brooke ngereja ka pemerintah paternalistik enggau birokrasi ti minima, tang sida diguai nubuhka sekeda rengka undang-undang. Ketegal sida enda nemu adat orang asal, pemerintah Brooke nubuhka Raban Kunsil Tetinggi ti nyengkaum tuai-tuai orang Laut ti ulih meri iring. Kunsil tu nyadi gempuru perundangan ti pemadu tuai ba Malaysia, enggau aum ti keterubah nyadi ba Bintulu lebuh taun 1867. Ba taun 1928, siti Pegawai Akim, Thomas Stirling Boyd, udah dilantik nyadi akim keterubah ti dikemendarka undang-undang. Sistem sama ti bekaul enggau pekara-pekara bemacham komuniti orang Cina udah ditubuhka. Orang-orang asal pan diransang perintah Brooke deka beratika dalam sekeda fungsi ba menua Sarawak: orang Iban enggau orang Dayak ti bukai diterima dalam pengawa soldadu seraya orang Laut diterima dalam pengawa pengatur. Orang Cina diberi pengawa ba ladang, lombong enggau nyadi birokrat. Pengawa dagang ti bekembang ngujung ke penubuh Borneo Company Limited ba taun 1856. Kompeni tu bisi bekaul mayuh macham bisnes baka pengawa dagang, pengawa bank, pengawa betanam betupi, pengawa penemu mineral enggau pengawa pemangsang.