Wp/mag/नीतीश कुमार
| नीतीश कुमार | |
|---|---|
२२मा बिहारके मुख्यमन्त्री | |
| पदस्थ | |
| कार्यालय ग्रहण २२ फरवरी २०१५ | |
| राज्यपाल | फागू चौहान |
| पूर्वाधिकारी | नीतीश कुमार |
| पदबहाल २२ फरवरी २०१५ – ९ अगस्त २०२२ | |
| राज्यपाल | |
| पूर्वाधिकारी | जीतन राम माञ्झी |
| उत्तराधिकारी | स्वयं |
| पदबहाल २६ नवम्बर २०१० – १७ मई २०१४ | |
| पूर्वाधिकारी | स्वयं |
| उत्तराधिकारी | जीतनराम माञ्झी |
| पदबहाल २४ नवम्बर २००५ – २४ नवम्बर २०१० | |
| पूर्वाधिकारी | राष्ट्रपति शासन |
| उत्तराधिकारी | स्वयं |
| पदबहाल ३ मार्च २००० – १० मार्च २००० | |
| पूर्वाधिकारी | राबड़ी देवी |
| उत्तराधिकारी | राबड़ी देवी |
| पदबहाल २० मार्च २००१ – २१ मई २००४ | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी वाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | ममता बनर्जी |
| उत्तराधिकारी | लालू प्रसाद यादव |
| पदबहाल १९ मार्च १९९८ – ५ अगस्त १९९९ | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी भाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | रामविलास पासवान |
| उत्तराधिकारी | ममता बनर्जी |
| पदबहाल २७ मई २००० – २१ जुलाई २००१ | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी भाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | अटल बिहारी भाजपेयी |
| उत्तराधिकारी | सुन्दरलाल पटवा |
| पदबहाल २२ नवम्बर १९९९ – ३ मार्च २००० | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी भाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | सुन्दरलाल पटवा |
| उत्तराधिकारी | अजीत सिंह |
| पदबहाल १३ अक्टूबर १९९९ – २२ नवम्बर १९९९ | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी भाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | एम तम्बीदुरै |
| उत्तराधिकारी | जसवन्त सिंह |
| पदबहाल १४ अप्रैल १९९८ – ५ अगस्त १९९९ | |
| प्रधानमन्त्री | अटल बिहारी वाजपेयी |
| पूर्वाधिकारी | जसबन्त सिंह |
| उत्तराधिकारी | राजनाथ सिंह |
| जनम | 1 मार्च
1951 बख्तियारपुर, बिहार, भारत |
| राजनैतिक दल | जनता दल (यूनाइटेड) (२००३–वर्तमान)
समता पार्टी (१९९४ - २००३) |
| अन्य राजनैतिक सम्बद्धता |
राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन (२००३-२०१३; २०१७-२०२२) जनतादल (१९८९–१९९४) |
| जीवनसङ्गी | स्वर्गीय श्रीमती मञ्जू कुमारी सिन्हा |
| लैकन | निशान्त कुमार (कुर्मी) (पुत्र) |
| शैक्षिक सम्बद्धता | राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना (बिइ) |
| हस्ताच्छर | |
नीतीश कुमार (जनम १ मार्च १९५१, बख्तियारपुर, बिहार, भारत) एगो भारतीय राजनीतिज्ञ हथ आउ सम्प्रति बिहारके मुख्यमन्त्री हथ ।[1] एकरासे पहिले ऊ २००५ से २०१४ तक बिहारके मुख्यमन्त्री आउ २०१५ से २०१७ मे मुख्यमन्त्रीके रूपमे एगो सङ्क्षिप्त कार्यकालके बाद, ऊ अपन पदसे इस्तीफा दे देलन आउ एक बेर फिन एनडिए से हाथ मिलैलन । नीतीश २०२५ मे १०मा बेर बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे शपथ लेलन । ऊ बिहारके सबसे लम्बा समय तक रहेवाला मुख्यमन्त्री हथ ।[2] ऊ जनता दल यू राजनैतिक दलके प्रमुख नेतामे से हथ ।
१७ मई २०१४ के ऊ भारतीय सामान्य चुनावमे अपन पार्टीके खराब प्रदर्शनके जिम्मेदारी लेइत मुख्यमन्त्री पदसे त्यागपत्र दे देलल आउ ओकर बाद ६८ वर्षीय जीतनराम माञ्झी बिहारके २३मा मुख्यमन्त्री पदके शपथ लेलन । नीतीशे कुमार मुख्यमन्त्रीके रूपमे जीतनराम माञ्झीके नामके पेशकश कैलन हल । हालाँकि ऊ बिहारमे राजनैतिक सङ्कटके चलते फरवरी २०१५ मे कार्यालयमे लौट ऐलन आउ नवम्बर २०१५ के बिहार विधानसभा चुनाव,२०१५ जीतलन । ऊ १० अप्रैल २०१६ के अपन दलके राष्ट्रिय अध्यक्षके रूपमे निर्वाचित भेलन । २०१९ के आगामी चुनावमे ढेर राजनेता लालू यादव, तेजस्वी यादव आउ अन्य भारतमे प्रधानमन्त्री पदला उनका प्रस्तावित कैलन । हालाँकि ऊ ऐसन आकांक्षासे मना कैलन । २६ जुलाई २०१७ के सिबिआइ द्वारा एफआइआर मे उपमुख्यमन्त्री आउ लालू प्रसाद यादवके पुत्र तेजस्वी यादवके नामकरणके चलते नीतीश कुमार फिरसे बिहारके मुख्यमन्त्री पदसे गठबन्धन सहयोगी आरजेडि के बीच मतभेदके चलते त्यागपत्र दे देलन । कुछे घण्टा बाद ऊ एनडिए गठबन्धनमे सम्मिलित भेलन आउ मुख्यमन्त्री पदके पुनः शपथ लेलन । एकरा बाद २०२० मे पुनः ऊ एनडिए गठबन्धनके रूपमे चुनाव लड़लन किन्तु २०२२ मे पुनः एनडिए गठबन्धनसे अलगे होके अपन पार्टीके राजद-काङ्ग्रेस महागठबन्धनमे सम्मिलित कर लेलन आउ मुख्यमन्त्री पदके पुनः शपथ लेलन ।
आरम्भिक जीवन
[edit | edit source]नीतीश कुमारके जन्म हरनौत (कल्याण बिगहा) नालन्दामे एक अबधिया परिवारमे भेल । उनकर पिता स्वतन्त्रता सेनानी हलन आउ आधुनिक बिहारके संस्थापकमे से एक महान गान्धीवादी अनुग्रह नारायण सिन्हाके करीबी हलन । उनकर पिता कविराज राम लखन एक आयुर्वेदिक वैद्य हलन ।[3] नीतीश कुमारके उपनाम 'मुन्ना' हे ।[4][5][6]
उनका १९८२ मे बिहार कॉलेज ऑफ इञ्जीनियरिङ्ग (अखनि एनआइटि पटना) से विद्युत इञ्जीनियरिङ्गमे डिग्री भेटल । ऊ बिहार राज्य बिजली बोर्डमे सम्मिलित भेलन अधमने, आउ बादमे राजनीतिमे चले गेलन ।
राजनैतिक जीवन
[edit | edit source]नीतीश कुमार बिहार अभियान्त्रिकी महाविद्यालयके छात्र रहलन हे जे अखनि राष्ट्रिय प्रद्यौगिकी संस्था, पटनाके नामसे जानल जा हे । हुमासे ऊ विद्युत अभियान्त्रिकीमे उपाधि प्राप्त कैलन हल । ऊ १९७४ आउ १९७७ मे जयप्रकाश बाबुके सम्पूर्ण क्रान्ति आन्दोलनमे सम्मिलित रहलन हल आउ तखनिके महान् समाजसेवी आउ राजनेता सत्येन्द्र नारायण सिन्हाके बड्डी करीबी रहलन हल ।[7]
ऊ पहिला बेर बिहार बिधानसभाला १९८५ मे चुनल गेलन हल । १९८७ मे ऊ युवा लोकदलके अध्यक्ष बनलन । १९८९ मे ऊ बिहारमे जनता दलके सचिव चुनल गेलन आउ ओही बरिस ऊ नौमा लोकसभाके सदस्यो चुनल गेलन हल ।
बरिस १९९० मे ऊ पहिला बेर केन्द्रीय मन्त्रीमण्डलमे बतौर कृषि राज्यमन्त्री सम्मिलित भेलन । १९९१ मे ऊ एक बेर फिर लोकसभाला चुनल गेलन आउ उनका ई बेर जनता दलके राष्ट्रिय सचिव चुनल गेलै आउ संसदमे ऊ जनता दलके उपनेतो बनलन । १९८९ आउ २००० मे ऊ बाढ़ लोकसभा क्षेत्रके प्रतिनिधित्व कैलन । १९९८-१९९९ मे कुछ समयला ऊ केन्द्रीय रेल एवं भूतल परिवहन मन्त्रियो रहलन आउ अगस्त १९९९ मे गैसालमे भेल रेल दुर्घटनाके बाद ऊ मन्त्रीपदसे अपन त्यागपत्र दे देलन ।
"‘हमरा लोकनायक जयप्रकाश नारायण, छोट साहब सत्येन्द्र नारायण सिन्हा आउ जननायक कर्पूरी ठाकुरके चरणमे जाने आउ सीखेके अवसर भेटलै हे" – मुख्यमन्त्री नीतीश कुमार
१९९९ के लोकसभा चुनावमे राष्ट्रिय जनता दलके भाजपा + जद (यू) गठबन्धनके हाथे झटका लगलै । नया गठबन्धन ३२४ विधानसभा क्षेत्रमे से १९९ पर आगे चलके उभरलै आउ ई व्यापक रूपसे मानल जा हलै कि बिहार राज्य विधानसभाके आगामी चुनावमे लालू-राबड़ी शासन समाप्त हो जैतै । राजद काङ्ग्रेसके साथ गठबन्धनमे चुनाव लड़लै हल किन्तु गठबन्धन काङ्ग्रेसके राज्य नेतृत्वके ई विश्वास देयावेके काम नै कैलकै कि चारा घोटालामे लालू प्रसादके नाम आवेके बाद उनखर छवि खराब हो गेलै हल । परिणाम काङ्ग्रेस २००० के विधानसभा चुनाव अकेले लड़ेके निर्णय करलकै ।[उद्धरण चाही]
राजदको गठबन्धन सहयोगीके रूपमे कम्युनिस्ट पार्टी सभसे सन्तुष्ट होवे पड़लै किन्तु राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धनके खेमामे सीट बँटवाराके पहेली कुमारके अपन समता पार्टीके शरद यादव आउ जनता दलके रामविलास पासवान गुटसे बाहरे कर देलकै । भाजपा आउ कुमारके बीच मतभेदो पैदा होलै काहेकि बादवालाके बिहारके मुख्यमन्त्रीके रूपमे पेश कैल जाएला हलै किन्तु कुमार एकर पक्षमे नै हलन । पासवानो मुख्यमन्त्री चेहरा बनल चाहहलथिन । मुसलमान आउ ओबिसियो अपन रायमे विभाजित हल । मुसलमानके एक वर्ग जेकरामे पसमान्दा नियन गरीब समुदाय सम्मलित हलै, के मानना हल कि लालू खाली शेख, सैय्यद आउ पठान नियन ऊपरैला मुसलमानके मजबूत कैलन आउ ऊ नया विकल्पके देखैत हथ ।
लालू यादव मुसलमानके उद्धारकर्ताके रूपमे अपन प्रक्षेपणके बादसे अन्य प्रमुख पिछड़ा जाति जैसे कोइरी आउ कुर्मियोके अलगे-थलगे कर देलन । सञ्जय कुमार द्वारा ई तर्क देल जा हे कि ई विश्वास हे कि "कोइरी-कुर्मीके जुड़वा जाति जैसे प्रमुख ओबिसि सत्तामे भाग माङ्गतै यदि ऊ (यादव) उनखर समर्थन माङ्गहथ, जखनिकि मुसलमान खाली साम्प्रदायिक दङ्ग खनि सुरक्षासे सन्तुष्ट रहथन । यादव उनखर उपेक्षा कैलन । एकर इलावा दुनो खेमामे विभाजन राज्यमे राजनैतिक माहौलके एक आवेशपूर्ण बना देलकै जेकरामे ढेर दल बिना कौनो सीमाके एक-दोसराके विरुद्ध लड़ैत हलै । जदयू आउ भाजपा कुछ सीट पर एक दोसराके बिरुद्ध लड़ैत हलै आउ समतो पार्टी । परिणाम भाजपाला एक झटका हलै जे मीडिया अभियानमे भारी जीतके साथ उभरैत हल । राजद सबसे बड़ पार्टी बनकै उभरलै । बरिस २००० मे ऊ बिहारके मुख्यमन्त्री बनलन किन्तु उनखा खाली सात दिनमे त्यागपत्र देवे पड़लै ।[8] ३२४ सदस्यीय सदनमे एनडिए आउ सहयोगी दल भिजुन १५१ बिधायक हलै जखनिकि लालू प्रसाद यादवके १५९ बिधायक हलै ।[9] दुनो गठबन्धन १६३ के बहुमतके निशानसे कम हलै । नीतीश सदनमे अपन सङ्ख्या साबित करेसे पहलहीँ त्यागपत्र दे देलन । लालू यादवके राजनैतिक पैन्तरेबाजीसे राबड़ी देवी फिरसे मुख्यमन्त्री पदके शपथ लेलन ।[10]
बरिस २००० मे ऊ फिरसे केन्द्रीय मन्त्रीमण्डलमे कृषिमन्त्री बनलन । मई २००१ से २००४ तक ऊ बाजपेयी सरकारमे केन्द्रीय रेलमन्त्री रहलन । २००४ के लोकसभा चुनावमे ऊ बाढ़ आउ नालन्दासे अपना पर्चा दाखिल कैलन किन्तु ऊ बाढ़के सीट हार गेलन ।

नवम्बर २००५ मे राष्ट्रिय जनता दलके बिहारमे पन्द्रह बरिस पुरान सत्ताके उखाड़ फेकेमे सफल भेलन आउ मुख्यमन्त्रीके रूपमे उनखर ताजपोशी भेलै ।[11] बरिस २०१० के बिहार विधानसभा चुनावमे अपन सरकार द्वारा कैल गेल विकास कार्यके आधार पर ऊ भारी बहुमतसे अपन गठबन्धनके जीत दियावेमे सफल रहलन आउ पुनः मुख्यमन्त्री बनलन । २०१४ मे ऊ अपन पार्टीके संसदीय चुनावमे खराब प्रदर्शनके चलते मुख्यमन्त्री पदसे त्यागपत्र दे देलन ।[12] उनखर छठा कार्यकालमे बिहार जाति आधारित गणना २०२३ के शुरुआत भेल ।[13]
निजी जीवन
[edit | edit source]१९७३ मे नीतीशके बियाह मञ्जू कुमारी सिन्हासे भेलै । मञ्जू कुमारी पटनामे एगो बिद्यालयमे अध्यापिका हलन ।[14][15][16] मञ्जूके २००७ मे निधन हो गेल हल ।[17] नीतीशके उपनाम मुन्ना हे ।
सम्मान एवं पुरस्कार
[edit | edit source]- अणुव्रत सम्मान, श्वेताम्बर तेरापन्थ महासभा (जैन संस्था) द्वारा, बिहारमे शराबबन्दी लागू करेला, २०१७
- जेपि स्मारक पुरस्कार, नागपुर मानव मन्दिर, २०१३[18]
- फोरेन पोलिसी मेगजीनके शीर्ष १०० बैश्विक चिन्तक लोगमे ७७मा स्थान पर, २०१२[19]
- XLRI, जमशेदपुर द्वारा, "सर जहाँगीर गान्धी मेडल", २०११[20]
- "एमएसएन इण्डियन आफ द इयर", २०१०"[21]
- एनडिटिवि इण्डियन आफ द इयर – राजनीति, २०१०[22]
- फोर्ब्स "इण्डियन पर्सन आफ द इयर", २०१०[23]
- सिएनएन-आइबिएन "इण्डियन आफ द इयर अवार्ड" – राजनीति, २०१०[24]
- एनडिटिवि इण्डियन आफ द इयर – राजनीति, २००९[25]
- इकोनोमिक टाइम्स "बिजनेस रिफार्मर आफ द इयर", २००९[26]
- 'पोलियो उन्मूलन चैम्पियनशिप अवार्ड' २००९, रोटरी इण्टरनेशनल द्वारा[27]
- सिएनएन-आइबिएन "ग्रेट इण्डियन आफ द इयर" पुरस्कार – राजनीति, २००८[28]
सम्बन्धित लेख
[edit | edit source]सन्दर्भ
[edit | edit source]
- ↑ "CM's grip on history amazes officials". द टाइम्स ऑफ इण्डिया. मूलसे २ दिसम्बर २०१७ के पुरालेखित. अभिगमन तिथि २७ नवम्बर २०१७.
- ↑ "Nitish Kumar Latest News, Updates in Hindi | नीतीश कुमार के समाचार और अपडेट - AajTak". आज तक (हिन्दी मे). अभिगमन तिथि २०२२-०६-२४.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा (link)
- ↑ "'कौन राम लखन सिंह?' पूर्व IPS ने गवर्नर से पूछा- किस आधार पर नीतीश के पिता को स्वतंत्रता सेनानी का दर्जा मिला".
- ↑ "Nitish Kumar Birthday: कल्याण बिगहा वाले वैद्यजी के 'मुन्ना' ऐसे बने बिहार के सिकन्दर, एक-दो नहीं पूरे 7 बार जनता ने CM के सिंहासन पर बिठाया".
- ↑ तनेजा, ऋचा, सम्पा॰ (1 मार्च 2018). "Nitish Kumar's Nickname Is 'Munna': 10 Facts About Bihar Chief Minister On His Birthday". एनडिटिवि (अङ्ग्रेजी मे).Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा (link)
- ↑ कुमार, मनीष (23 जून 2015). घोष, दीपशिखा (सम्पा॰). "'Munna Se Nitish': In Poll-Bound Bihar, a Comic Starring the Chief Minister" ['मुन्नासे नीतीश': चुनावी राज्य बिहारमे मुख्यमन्त्री अभिनीत एक कामिक]. एनडटिवि (अङ्ग्रेजी मे).Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा (link)
- ↑ "संग्रहीत प्रति". मूलसे 21 नवम्बर 2015 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 22 नवम्बर 2015.
- ↑ नायर, शोभना के (9 अगस्त 2022). "Nitish Kumar's wavering affections for BJP and RJD" [भाजपा आउ राजदके प्रति नीतीश कुमारके डगमगाइत प्रेम]. द हिन्दु (अङ्ग्रेजी मे).Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा (link)
- ↑ "When Nitish Kumar became Bihar CM for first time".
- ↑ "RJD silver jubilee: High and low points the Bihar party went through in last 25 years".
- ↑ फर्ज, स्वपन दासगुप्ता; अगस्त 9, अहमद; अगस्त 9, 2022UPDATED:; Ist, 2022 20:06. "From the archives (2000) | When Nitish Kumar became Bihar CM for first time". इण्डिा टूडे (अङ्ग्रेजी मे). अभिगमन तिथि 2022-10-07.Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: फालतू चिह्न (link) Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा (link)
- ↑ "नीतीश कुमार ने 'जय बिहार, जय भारत' का दिया नारा और दे दिया मुख्यमंत्री पद से इस्तीफा". वन इण्डिया. 17 मई 2014.[मृत कड़ी]
- ↑ "Let the caste count begin".
- ↑ "Birthday boy". मूलसे 12 जून 2018 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 10 जून 2018.
- ↑ "Political sons shun politics". मूलसे 12 जून 2018 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 10 जून 2018.
- ↑ "In Bihar, son rise on a different horizon - cricket, films". Indian Express. 3 April 2009. मूलसे 25 मार्च 2010 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 17 सितम्बर 2012.
- ↑ "स्कूल में टीचर थीं नीतीश की पत्नी, इंटरकास्ट मैरिज के बाद ऐसी थी लाइफ".
- ↑ http://timesofindia.indiatimes.com/home/The-day-Patil-took-oath-of-office-on-Friday-he-honoured-Nitish-with-the-JP-Memorial-Award-on-behalf-of-Nagpurs-Manav-Mandir-/articleshow/19150828.cms
Archived 2018-02-22 at the वेबैक मशीन ? - ↑ "Nitish Kumar in Foreign Policy's top 100 global thinkers". indiatoday.intoday.in. मूलसे 13 अगस्त 2016 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 14 जून 2016.
- ↑ Our Bureau. "Business Line : Industry & Economy / Economy : XLRI to fete Nitish Kumar". Thehindubusinessline.com. अभिगमन तिथि 17 सितम्बर 2012.
- ↑ "MSN Indian Of The Year: Nitish Kumar". News.in.msn.com. 20 December 2010. मूल से 15 जून 2012 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 17 सितम्बर 2012.
- ↑ NDTV Indian of the Year: The winners (18 फरवरी 2011). "NDTV Indian of the Year: The winners". NDTV.com. मूलसे 9 अगस्त 2016 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 17 सितम्बर 2012.
- ↑ "A Person of the Year: Nitish Kumar". Forbes. 3 जनवरी 2011. मूलसे 8 सितंबर 2017 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 27 जुलाई 2017.
|archive-date=में तिथि प्राचल का मान जाँची (सहायता) - ↑ "Nitish Kumar, CNN IBN Indian of the year-2010". मूलसे 23 अप्रैल 2014 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 27 जुलाई 2017.
- ↑ "News " Videos". एनडिटिवि. मूलसे 28 फरवरी 2010 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 2012-09-17.
- ↑ "Features". द टाइम्स आफ इण्डिया. भारत. 25 अगस्त 2009. मूलसे 21 फरवरी 2018 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 27 जुलाई 2017.
- ↑ "Awards galore for Nitish". The Times Of India. India. 24 दिसम्बर 2010. मूलसे 9 नवंबर 2018 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 27 जुलाई 2017.
|archive-date=में तिथि प्राचल का मान जाँची (सहायता) - ↑ "Indian Of The Year 2008 -politics winner nitish kumar". मूल से 13 जुलाई 2011 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 27 जुलाई 2017.
- Wp/mag
- Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: नामालूम भाषा
- Wp/mag/सुधार योग्य सब लेख
- Wp/mag/सीएस१ रखरखाव: फालतू चिह्न
- लेख जेकरामे नवम्बर 2025 से मृत कड़ी हे
- Wp/mag/साँचामे अमान्य तिथि प्राचलवाला लेख
- Wp/mag/मृत कड़ीवाला लेख
- Wp/mag/वेबआर्काइव साँचा वेबैक कड़ी
- Wp/mag/सीएस१ त्रुटि: तिथियाँ
- Wp/mag/बिहारके मुख्यमन्त्री
- Wp/mag/भारतीय राजनीति
- Wp/mag/भारतके रेलमन्त्री