Wp/ann/Naijiria

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Naijiria
Jump to navigation Jump to search

Nàìjirìà (òrêre "Nigeria", me ubọk ige-inu ebi Uket-chieen̄) ìre ge me lek ebi kè ido ìkukup me liyọn̄ agan̄ Afirika. Ọmọ ore ido ebi Obolo ekiluk.

Template:Flagicon Ebi kè Iman̄ Ido Naijiria
Egop Bicolour
Iman̄-ido Iman̄ Ido Naijiria
Okwa Ido "Jei Bọn Owot, Ìnan̄a Ìkeke"
Anam Igo
Unọn Black crowned crane
Ajakajak Costus spectabilis
Egop Naijiria
Iman̄-ido Naijiria
Okwa-ido Naijiria
Ogugo-ijọn̄ Naijiria

Naijiria ìre ido ge òkup me Afirika agan̄ ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ ire Nìjê me agan̄ inyọn̄ kan̄; Châd me ntut-inyọn̄-mè-mbum-ura, Kamerun me agan̄ mbum-ura, mè Bènè me agan̄ ichep-ura kan̄ osiki kan̄ ìkup me Irem Ile Ginì me Emen-awaji Atilantik. Naijiria ìkaan̄ ama-mkpulu 36 melek agan̄ <FCT>, ere ama-ibot kan̄, òrere Abuja, okupbe.

Naijiria ìre ido owuwa ene ìnan̄a me esese ido elukbe me emen. Otoko òwawa iraka efit iba mè akọp go (250) ekup me ido yi; otu-usem ekitumube me ido ya îwa iraka efit go (500). Otoko chi geelek mîkaan̄ esese orọmijọn̄ kiban̄. Otoko ita ìmimiin̄ ichit me etete kechilọ ere Awusa-Fulani me agan̄ inyọn̄, Yoruba me agan̄ ichep-ura, mè Igbo me agan̄ mbum-ura. Ebi ene ìnan̄a me otoko ita chi mîwa iraka akọp ìrek gweregwen me efit (60%) me lek otuuk ebi ìluluk me ido Naijiria.

Usem-mkpulu me ido yi ìre usem uket-chieen̄. Emọnọ usem yi inyi ikup mfufet ebi ene ìnan̄a me esese otoko mè otu-usem ikọkọt ikpa-otu melek ebi ofifi ife, mè isa me ikeya etap mgbaan̄-nriaak me ido. Usem Awusa, Yoruba mè Igbo, melek Pijin si ere usem ekimalek itumu me ido. Echa ere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet.

Ofolek eru-mfaka, mêkọt ifele Naijiria itap me irek iba. Ebi ìluluk me agan̄ inyọn̄ ekigọọk Isilam, sà ebi ebi ìluluk me agan̄ osiki ekigọọk eru-mfaka eyi Kiristien. Naijiria ore òso ido go me linyọn̄ eyi ebi ìkigọọk Isilam ewabe ichit; ọmọ si ore òso ido gweregwen me linyọn̄ ebi Kiristien ewabe ichit me emen. Ene inen mè inen me ido yi ekigọọk eru-mfaka eyi ebi nte nte kiban̄ ukot ikaan̄. Me ido yi, mînyi ebi ene agbagba igọgọọk eru-mfaka geelek ema eweekbe igọgọọk.

Naijiria ìre ere owuwa ido mè ijọn̄ ubọọn̄ ewuukbe lek ikup me ukot ikaan̄. Ido Naijiria eyi ònikup me mgbọ keyi ìnikup sa me mkpulu-usun̄ eyi Biriten eyi òkobene me emen akọp mè senturi onaan̄ge. Okike ijọn̄ kan̄ òkup mgbọ keyi ìre sa me egbaan̄be ido agan̄ òsiki mè ido agan̄ inyọn̄ iriaak isun̄ ge.

Sabum acha 1900, kpune ere geege òkichieek erieen̄ yi, kpan̄asi ikeya ijọn̄ ya ìkakup kire esese ido - Ido agan̄ inyọn̄ mè Ido agan̄ Òsiki - ebi Uket-chieen̄ ekekikpulu. Ire, me emen acha 1914, ogwu ibot mkpulu uket-chieen̄ ekigwen Lọdu Lugadi onenigbaan̄ agan̄ iba cha iriaak ge, eneninyi erieen̄ ya Naijiria.

Ebi Bìritèn mîchili uwu ikwaan̄ mè inyi ikan me esese ere me ido ya mè iniben ebi ubọọn̄ esese ama ito ibe ekekpulu me irek kiban̄. Ebiba ekekikpulu igọọk me ida ogwu ibot mkpulu ogwu Bìritèn òkaan̄ otuchieen̄ me lek ido ya.

Ido Naijiria ìbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu-usun̄ ya mè inikana ire ido òkikpulu lek kan̄ me 1si Akọp-Onyan̄, 1960 (adasi usem me emen akọp-onyan̄ me emen acha 1960). Ido yi mîtim akọn̄ emen ido [civil war] bene me 1967 si re 1970. Me ikeya, ìnire ebi egobobe isun̄ me irek mkpulu isikikpulu sọnja, ebi akọn̄ ìkikpulu me afa/ikpak mira ibọkọ ido ikpulu. Mîkpọ ikirọ ikeya inire acha 1999 mgbọ mkpulu <democracy> eyi ido ya onikekebe inye; orirọ igobo-ebi-mkpulu [election] eyi acha 2015 ore adasi mgbọ ogwu ibot mkpulu òkup me irek ìkakọt ìnen̄e ìsi uwu-mkpulu òso mgbọ iba [the first time an incumbent president had lost re-election].

Naijiria ore ido ene ewabe me emen ichit me Afirika; mè ire si òso ido jaaba ene ewabe ichit me otuuk linyọn̄. Otu-ifuk ene ìkukup me emen ìre efie 206 me ibot acha 2019. Naijiria si ore òso ido ita nsabọn irieen̄ mè ibaan̄ [youth] ewabe ichit me emen me linyọn̄, isifuk IndiaChaina isan̄a. Inu òwawa iraka efie 90 me lek ebi ìluk me ido ya mîsip me acha iraka akọp mè acha jeeta. Igọọk me lek etip ebi IMF enyibe me acha 2000, Naijiria ore <economy> òmimin ichit me me Afirika, mè ire òso 24 òmimin ichit me linyọn̄.

Ire ibe efuk me ikpoko, inu òkup me ido ya îwa iraka $500 ego; îwa si iraka $1 ngwugwu, ire ibefuk igọọk me lek <purchasing power parity.>

Ekigwen Naijiria ibe ìre "Ogwu ujọn̄ọ-ile eyi Afirka" sa me owuwa ene ìluluk me emen melek si ugwem-mbubek [economy] kan̄. <World Bank> emọnọ ọmọ kire <an emerging market>. Ọmọ si ìre <regional power> me kọntinenti Afirika, mè ire si <middle power> me ebi kè inu ogbaan̄ me lek otutuuk linyọn̄ mè ire si <an emerging global power>. Ire, <human development index> kan̄ ire òso 158 me linyọn̄.

Erieen̄ yi, Naijiria ìnan̄a me lek Okwaan̄ Naija òkilibi iraka me emen ido ya. Ogwu òge-etip [journalist], Fulọra Shộ [Flora Shaw], osan̄a erieen̄ ya isibi. Ogwu ya înibat Lọdu Lugadi òkorere ogwu ibot mkpulu ido ya me emen mgbọ mkpulu-usun̄ ebi Bìritèn. Ike okwaan̄ ya onikichieek "Naijà" ìre inu kpemalek iriọọn̄ ubọk îjebe. Môkọt ire ke ìnan̄a me lek "egerew nigerewem" òrere erieen̄ eyi ebi Tuaregi ìliluk me ido ya me oka mgbọ esabe ikgwen agan̄ etete okwaan̄ ya òkup igbet Timbuktu, sabum mkpulu-usun̄ ebi Yurop onibene me emen senturi akọp mè onaan̄ge.


References[edit source]