Wp/ann/Ganà

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Ganà

Ganà (òrere si Ghana me usem uket-chieen̄) ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me Afirika Agan̄ Ichep-ura. Gana ìkup igbet Ọfọ Okwaan̄ Ginì, mè emen-awaji Atilantik, me Afrika agan̄ osiki. Ido òtatap ikana Ganà ire Kot Divuwa me agan̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄, Togo me agan̄ mbum-ura. Ganà isibi ogwu ubọọn̄ akọn̄ me usem Sonninka.

Egop Ido Ganà
Iman̄-ido Ganà
Okwa-ido: Awaji gbana Ganà ijọn̄ kiji
Ogugo-ijọn̄ Ganà

Adasi mgbọ ebi ene elukbe me ere egwenbe Ganà chereyi ìre me senturi akọp mè ge; owuwa ijọn̄-ubọọn̄ mîkup karake mgbọ ya. Echi òsisibi isi ichit me lek kiban̄ ìre Ijọn̄-ubọọn̄ Dagbọn mè Ijọn̄-ubọọn̄ Ashanti. Bene me akọp mè senturi go, ebi Pọtugalu mè owuwa ofifi ido me Yurop mînyinyan̄a lek ijọn̄ ya ikiweek irere ebi gaalek ìkakaan̄ unen irọrọ mbubek me ere ya, abayaage inire emen akọp me sentury onaan̄ge mgbọ ebi Biriten enibọkọbe lek ijọn̄ ya.

Otu-ifuk ene ìluluk me Ganà ire efie akọp ita, igọọk me lek ifuk-ene erọbe me acha 2010. Akọp jaaba mè ge mè okpọkọ iba me efit irek (71.2%) ere Kristien; akọp mè jaaba mè okpọkọ gweregwen me irek efit (17.6%) ere Musilim; irek go mè ọkpọkọ iba me efit (5.2%) ekifaka mfaka igọọk me lek orọmijọn̄ kiban̄.

Ganà îkaan̄ esese lek ijon̄: bene me ijọn̄ mbubet mbubet si re lek aka oron, echi unye otu ibot okirep ìgwook, me agan̄ tọrọpik (agan̄ ura okisibi itoon̄). Esese chieen̄ anam mîluk me ido ya si.

Ganà ìkaan̄ ogwu ibot mkpulu ido ge gaalek; ekikpulu si ido ya igọọk me lek ikpa ikan ido [constitution]. Njennyisi Ganà okpọkpọ ikikaan̄ me agan̄ ugwem mbubek [economy] mè ubọk-mkpulu kiban̄, eyi òjeje igọọk me lek eru demokarasi, îrọ inyi ido ya ikana ge me lek ebi ìkitọ ikọ me Afirika Agan̄ Ichep-ura. Ido Ganà ire ge me lek ebi ìkup me Non-Aligned Movement, Ntitiin̄ Afirika, ECOWAS, G-24, me Common Wealth.