Wp/ann/Ganà

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Ganà
Jump to navigation Jump to search

Ganà ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me Afirika agan̄ ichep-ura. Gana ìkup igbet Irem ile Ginì, mè emen-awaji Atilantik, me Afrika agan̄ osiki. Ido òtatap ikana Ganà ire Kot Divuwa me agan̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄, Togo me agan̄ mbum-ura. Ganà isibi ogwu ubọọn̄ akọn̄ me usem Sonninka.

Egop Ido Ganà
Iman̄-ido Ganà
Ogugo-ijọn̄ Ganà
Okwa-ido: Awaji gbana Ganà ijọn̄ kiji

Adasi mgbọ ebi ene elukbe me ere egwenbe Ganà chereyi ìre me sentury akọp me ge, owuwa ijọn̄ ubọọn̄ mîkup karake mgbọ ya. Echi òsisibi isi ichit me lek kiban̄ ìre Ijọn̄ Ubọọn̄ Dagbọn mè Ijọn̄ Ubọọn̄ Ashanti. Bene me akọp mè sentury go, ebi Pọtugal mè owuwa ofifi ido me Yurop mînyinyan̄a lek ijọn̄ ya ikiweek irere ebi gaalek ìkakaan̄ unen irọrọ mbubek me ere ya, abayaage inire emen akop me sentury onaan̄ge mgbọ ebi Bìriten enibọkọbe lek ijọn̄ ya.

Otu-ifuk ene ìluluk me Ganà ire efie akọp ita, igọọk me lek ifuk-ene erọbe me acha 2010, akọp jaaba mè ge mè okpọkọ iba me irek efit (71.2%) ere Kristien; akọp mè jaaba mè ọkpọkọ gweregwen me irek efit (17.6%) ere Musilim; go mè ọkpọkọ iba me lek efit (5.2%) ekifaka mfaka igọọk me lek orọmijọn̄ kiban̄. Ganà îkaan̄ esese lek ijon̄: bene me ijọn̄ mfuuk mfuuk si re lek aka oron, echi unye otu ibot okirep ìgwook, me agan̄ ura okisibi itoon̄. Esese chieen̄ anam mîluk me ido ya si.

Ganà ìkaan̄ ogwu ibot mkpulu ido ge gaalek; ekikpulu si ido ya igọọk me lek ikpa ikan ido [constitution]. Nje-nyi-isi Ganà okpọkpọ ikikaan̄ me agan̄ <economy> mè ubọk-mkpulu kiban̄, eyi òjeje igọọk me lek eru [democracy], îrọ inyi ido ya ikana ge me lek ebi ìkitọ ikọ me Afirika agan̄ mbum-ura. Ido Ganà ire ge me lek ebi ìkup me Non-Aligned Movement, Ntitiin̄ Afirika, ECOWAS, G-24, me Common Wealth.