Wp/ann/Etiopia

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Etiopia
Jump to navigation Jump to search

Etiopia ìre ido me Otu-utọn̄ Afirika me agan̄ mbum-ura. Ido yi ìre ijọn̄-ijọn̄, kpunu emen-awaji mè ìre okwaan̄-ile gege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Eritireya me agan̄ inyọn̄, Dijibuti me ntut inyọn̄-mè-mbum-ira, Somalia me agan̄ mbum-ura, Kenya me agan̄ òsiki, Sudan Osiki me agan̄ ichep-ura, mè Sudan me ntut inyọn̄-mè-ichep-ura. Otu-ifuk ebi ene ìluluk me me ido ya mîwa iraka ego edit mè onaan̄ge (109 ego).

Egop eyi Ido Etiopia
Iman̄ òriọọn̄ ido Etiopia
Okwa-ido Etiopia
Ogugo-ijọn̄ ido Etiopia

Etiopia ore ido eyi ìkakaan̄ emen-awaji eyi ene ewabe me emen ichit me linyọn̄. Ọmọ si ore òso ido iba ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Okike ijọn̄ ido yi ìre ego kilomità ge mè efit obop ikat ikana (1 100 000 km²). Adis Ababa ore ama-ibot mè iyaka ire si ama òmimin ichit me ido ya.

Ido Etiopia ìkup akarake ukot ikaan̄. Me emen 980 SK, eriọọn̄ ọmọ kire D'mt.

Ukpatu ibe ke îre gwun̄ kè Solomọn ogwu ogwu ubọọn̄ enenwaan̄ Sheba omanbe ore ogwu òchichili ido ya. Me emen adasi senturi, Ijọn̄-ubọọn̄ Asum okup me agan̄ ya mè isa ichili-chieen̄ itap me ere ya, me iyaka ikikpọ chieen̄ me lek. Me mgbọ ukot keya orakabe, Ijọn̄-ubọọn̄ Etiopia onenikup bene me inu òbet lek emen acha 1137.

Me emen akọp mè senturi onaan̄ge, mgbọ ebi uket-chieen̄ ekinyinyan̄a Afirika, Etiopia mè Laiberia gaalek ere ido ìkekeke inye ikikpulu lek kiban̄ me ikeke ida mkpulu-usun̄ eyi ebi ido Yurop. Owuwa ido inenisibi me irak mkpulu-usun̄ cha enimọnọ ngwugwat egop ido Etiopia isa irọ eyi kiban̄ si. Ubọk geelek ido Etiopia kperarak ikup me mkpulu-usun̄, ebi Itali mînikpulu ido ya me acha 1936 meege inire emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ òso iba. Mgbọ ebi Itali ekikpulu ido ya, mîgban inyam-ene mè ibene ikinama ido ya ibene igwuun̄ igak adasi mgbọ. Etiopia si ore adasi ido me Afirika òninin̄ [Wp/ann/Yu-en|Yu-en]]. Me acha 1974, mgbọ Haile Selassie orebe ubọọn̄ me ido ya, Derg (òrere mkpulu akọn̄ Kọmunisim) mîsa me ntap-ubọk ebi Sọviet Yuniọn itim mè ijijaka mkpulu ebi ubọọn̄ irieen̄ mè ibaan̄ mè isa me ikeya ichili "People's Democratic Republic of Ethiopia." Me acha 1991, mîjijaka eyiya mè inichili "Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front," eyi ore ebi oru ìkikpulu ido ya akarake eya.

Etiopia mè Eritireya ekisa ubọk-ige-inu Ge'ez ige inu. Ge'ez yi ore ge me lek ebi kè abiche òkakan ichit me otu-ifuk otutuuk abiche ekisa ige inu mgbọ keyi me linyọn̄. Ema ekisa Ofuk-acha eyi Etiopia ifuk acha kiban̄. Eya ìsa inu òsolek acha jaaba mè onyan̄ ita ikigọọk Ofuk-acha kè Giregọri me udun̄. Owuwa ene me ido ya ere ebi Kiristien. (Ijọn̄ ubọọn̄ Aksum, eyi ido Etiopia onan̄abe me lek isibi, okore adasi ijọn̄ ubọọn̄ òbọbọkọ oniin̄ Kiristien itap ke ìre ido. Irek ge-me-ita me lek ebi ìkiluk me ido ya ekigọọk oniin̄ Isilam. Owuwa ebi Ju mîluk si me lek ijọn̄ ya inire emen 1980 cha. Etiopia ìre ido òkitumu owuwa usem. Inu òwawa ire lek usem 80 okup me ido ya. Usem ini òmimin ichit ìre Oromo, Amara, Somali mè Tigiraya. Ebi usem iman kiban̄ orebe Oromo ewa ichit me otu-ifuk, sà ebi irọriọọn̄ itumu Amarik ewa ichit. Amarik yi si ke ekisa irọ mbubek eyi mkpulu me ido ya.

Lek ijọn̄ ido ya ìre ere esese chieen̄ inu okupbe. Ijọn̄ agan̄ ichep-ura kan̄ îwele enenen mè ikinin̄ lek inu ewopbe si. Îkaan̄ aka oron iwa mè ikaan̄ si owuwa okwaan̄. Dallol, ama ge òkup me agan̄ inyọn̄ me ido ya ore ere ebi ene elukbe òyoyok ichit me linyọn̄. Ijọn̄ agan̄ ogoon̄ ogoon̄ me Etiopia, omin mè ijọn̄ọ si me ijọn̄ ichit me Afirika. Ǹkororok Sof Omar me Etiopia ore ǹkororok òmimin ichit me lek ijọn̄ Afirika. Me otutuuk ido òkup me Afirika, Etiopia okaan̄ UNESCO World Heritage Site iwa ichit. Ofifi kan̄, ido ya ìre ge me lek ebi kè ido igbagban̄ ichili UN, G-24, Non-Aligned Movement, G77, mè Ntitiin̄ Afirika.

Ama-ibot kan̄, òrere Addis Ababa, ke ebọp uwu-ibot inyi AU, "Pan African Chamber of Commerce and Industry", "United Nations Economic Commission for Africa", "African Standby Force" mè owuwa ebi kè "NGO" ìkirọ inu ifolek Afirika.

Me emen acha 1970 cha mè 1980 cha, Etiopia mîtim akọn̄ emen ido (civil war) mè itim si me lek ebi ìkirọ kọmunisim inye. Akọn̄ cha îtap mkpebe-m̀fo-udun̄ me ido ya, ire, ema mîyaka ìjibi iwolo. Me emen acha 2010, ugwem-mbubek [economy] ido ya omin ichit (ire ibe efuk otutuuk inu erombe me emen ido ya).

Ubọk geelek îrebe ikeya, Etiopia ìre ge me lek ebi kè ido ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄. Igbaalek ugbọọri, uraafiọọn̄, ugwem mfiat (corruption) ichachaka unen ebilene, una uwu-ugwun̄ mè unauwu-ikpa îsusaak ido ya. Me otutuuk ebi ìluluk me ido ya, akọp irek go mè ge me lek efit (51%) kperiọọn̄ ubọk ekifuk mè ige inu.

Ike Erieen̄ Ido Ya Onan̄abe

Erieen̄ ya Etiopia ìnan̄a me usem Giris Aithiopia òsisibi isi òtataka me ukan̄ mè isibi si ilika. Herodotus, ogwu usọ mfufuk ònan̄a me ido Giris isa erieen̄ ya igwen ibak ebi ikiluk me Afirika me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara.

Me emen inu igege eyi ebi Giris mè Rom, Etiopia ìre erieen̄ ema ekisa igwen Nubia, ido òkup me ukot ikaan̄. Me emen acha òbelek 850, erieen̄ ya, Etiopia, îsibi me emen Oka Inyan̄a-ibot enwenebe itap me esese ofifi usem. Me emen ikpa cha, otutuuk usem cha esa erieen̄ ya igwen ibak ido Nubia. Inu-nge (text) me emen Oka Inyan̄a-ibot eyi usem Iburu ukot ikaan̄ ekigwen ido Nubia ibe ìre Kush. Me emen Ayaya Inyan̄a-ibot eyi usem Giris, Etiopia îkup si, ire, ìtumu ikọ ifolek ogwu ibot ikwaan̄ kè Kandesi ogwu ubọọn̄ enenwaan̄ Kush.


References[edit source]