Wp/ann/Moroko

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Moroko
Jump to navigation Jump to search

Moroko (òrere Morocco me uketchieen̄) ìre ido agan̄ Maghreb me Afirika agan̄ inyọn̄. Ido yi ìkiyaka isi ida Okwaan̄ ile Mediterenia me agan̄ inyọn̄, mè iyaka ikpọ Emen-awaji Atilantik me agan̄ ichep-ura kan̄; Aljeria onenikup me agan̄ mbum-ura kan̄, sà Sayara Ichep-ura (eyi òkup me ifan̄a mgbọ keyi) okup me agan̄ osiki kan̄. Moroko mêkigbini ikọ ifolek Ceuta, Mellila mè Peñón de Vélez de la Gomera, eyi otutuuk cha ekupbe me irak mkpulu Sipen melek si owuwa asabọn achọ òkup igbet ido kiban̄. Ama ibot Moroko ìre Rabat sà ama ile òmimin ichit me emen kan̄ ore Casablanca. Okike ijọn̄ ido ya ìre 710,850 km2; sà otu-ifuk ene ìluluk me emen ere 36 efie. Ebi Arabu-Berber ere 99% me lek otutuuk ebi ìluk me ido ya.

Egop Moroko
Iman̄-ido Moroko
Okwa-ido Moroko
Ogugo-ijọn̄ Moroko: ere geren̄-geren̄ òninin̄ chieen̄ ya ore Moroko sà agan ìkanin̄ chieen̄ ya ore Sayara Ichep-ura

Akarake Idris I ochilibe ido Moroko me emen acha 788 AO, owuwa esese ọgbọn̄-mkpulu [dynasty] mîkpulu ido ya. Mgbọ mkpulu ido ya owelelbe owot ichit ìre emen mgbọ Almoravid mè Almohad ekikpulube. Me emen mgbọ ya, ido Moroko îwele owot isire Aiberia [Iberia] mè ntut inyọn̄ mè ichep-ura Afirika. Mkpulu eyi ebi Ijọn̄ Ubọọn̄ Pọtugal ìbene me Moroko me emen akọp mè senturi go, mgbọ ebi Pọtugal etimbe ikpan̄ agan̄ otu okwaan̄ eyi ido ya, mè isa me ikeya inama ama-ǹluk inyi lek kiban̄. Ama echi ebi Pọtugal enamabe cha îkup inire emen senturi akọp mè jaaba mè akọp mè jeeta. Ọgbọn̄-mkpulu Marinid mè Saadi mîkeke ida ebi ofifi ife ìnunu me emen akọp mè senturi jaaba inenibọkọ ido ya ikpulu. Me ikeya, Moroko gaalek onire ido me Afifika agan̄ inyọn̄ eyi ebi Otoman kpekọt ibọkọ ikpulu. Ọgbọn̄-ubọọn̄ Alouite eyi òkikpulu ido ya ire chereyi ìbọkọ ido ya me acha 1631. Ike ido ya okupbe me otu okwaan̄ ile Mediterenia, inenikitaba ebi Yurop; eya onenirọ inyi efele ido ya irek ita me acha 1912 – agan̄ ebi Furans ekikpulu, agan̄ ebi Sipen ekikpulu, mè agan̄ ebi ido iba cha melek ebi ofifi ido me Yurop ekigbaan̄ ikpulu (òkukup me ama ile Tangier).

Ido Moroko ìnibọkọ utelelek me acha 1956; akarake eya, îkeke inye me esuuk mè iyaka ikikaan̄ ǹje-ǹyi-isi si, ire ibe esa etọt me lek ebi kè ido ìkup me agan̄ ya. Ọmọ ore òso <economy> go òmimin ichit me Afirika ire ibe efuk igọọk me lek <GDP>.

Moroko mîtumu isibi ibe ke ido Sayara Ichep-ura, eyi mgbọ ebi Sipen ekikpulube, ìre eyi kiban̄. Me 1975, ebi Sipen mîtumu ibe ke ema mêtele ido ya inyi ebi Moroko mè ebi Mọritenia; eya onenirọ inyi ebi kpechieek melek mkpulu-ido [rebels/guerilla] ebene eketim akọn̄ ekeme mgbaan̄-nchieek ya. Me 1979, Mọritenia osasan̄a lek; ìkayaka ìweek ibọbọkọ ido ya. Etim ya îfo isi ikitim ire 1991 etetbe ubọk ikaan̄. Mgbọ keyi, Moroko okikpulu irek iba-me-ita me lek ido Sayara Ichep-ura. Mîsa lek irọrọ esuuk, ire, ìkakaan̄ ibot nu.

Mkpulu ido Moroko ìre mkpulu ebi ubọọn̄ [monarchy]. Ire, mîkaan̄ <parliament> eyi ekigogobo ene itap. Ekikpulu ido ya ike ikan-ido [constitution] odobe. Ogwu ubọọn̄ Moroko ore ogwu ibot mkpulu ido; îkaan̄ unye enenen òfo me lek irọrọ inu me ido mè me agan̄ ibọbọp ikan [has vast executive and legislative powers]. Ọmọ si okitọ ikọ òfo me lek ebi akọn̄ ido, mgbaan̄-nrọ eyi ido ya melek ebi kè ofifi ido [foreign policy], mè eru-mfaka [religion].

Ido yi ìre ge me lek ebi kè ido ìkitọ ikọ me Afirika mè me linyọn̄ agan̄ ebi Arabu. Ogwu ubọọn̄ Moroko ore ogwu ibot mkpulu ido; îkaan̄ unye enenen òfo me lek irọrọ inu me ido mè me agan̄ ikan [has executive and legislative powers]. Ọmọ si okitọ ikọ me lek ebi akọn̄ ido, me mgbaan̄-nrọ eyi ido ya melek ebi kè ofifi ido mè me agan̄ eru-mfaka [religion]. Uwu ibọp-ikan ido ya ìre eyi agwut iba [the legislature is bicamaral] - "Assembly of Representatives" mè "Assembly of Councillors." Ogwu ubọọn̄ môkọt inyi ida egwenbe dahirs, eyi òkaan̄ unye kire inyinyi ikan. Ọmọ si môkọt iyat <parliament> me mgbọ îkpabe ikọ ofolek isan̄a melek ogwu <prime minister> mè ogwu ibot uwu ikan òkikpọ chieen̄ me lek ikpa ikan-ido [president of the constitutional court].

Eru-mfaka Moroko ìre eyi Isilam sà usem ekisa irọ inu me ido ya ore Arabik, BerberHassaniya. Mîkitumu Furench si. Enibọkọ usem Berber itap me lek usem mkpulu ido ya me acha 2011, mije îwuuk lek ire usem ekitumu me ido ya sabum ebi musilim enitim ikpan̄ ido ya mè ibọkọ ikikpulu me emen senturi jaaba AO. Orọmijọn̄ eyi ido Moroko ìgwugwa echi ebi Berber, Arabu, Ju, Afirika agan̄ Ichep-ura mè Yurop.

Mfufuk Erieen̄

(Mfufuk erieen̄ òrere etymology me uketchieen̄, ìkikpa inu ifo me lek ike erieen̄ ekigwenbe ido yi onan̄abe).

Erieen̄ ido yi me Arabik ìre al-Mamlakah al-Maghribiyyah eyi òsisibi Ijọn̄ ubọọn̄ eyi agan̄ ichep-ura, ubọk geelek îrebe ke agan̄ ichep-ura me Arabik ìre Al-Gharb. Erieen̄ ya si môkọt isibi otu ikakwun̄.

Morocco, erieen̄ kan̄ me uketchieen̄, ìnan̄a me lek Marrakesh òrere ama ibot kan̄ me ukot mgbọ ọgbọn̄-mkpulu Almoravid mè Almohad ekikpulube ido ya me oka mgbo. Ike erieen̄ ya, Marrakesh, onan̄abe ìre inu òkitatap ifan̄a, ire owuwa ene echieek ibe ke môkọt inan̄a me ikọ Berber yi amur akush òsisibi Ijọn̄ eyi Awaji. Erieen̄ ebi Berber ekigwen ido ya mgbọ keyi ìre Mṛṛakc (ire inwene me ubọk ige-inu kiban̄ itap me eyi Latin). Me usem Tọkì, ekigwen Moroko ibe ìre Fas; erieen̄ keya ìnan̄a me lek erieen̄ ama ibot kan̄ ukot ikaan̄ òrere Fes. Mege inire emen etete senturi akọp iba, ebi kè inu-nge [literature] ebi Ijipiti ekigwen ido ya Marrakesh; ebi ofifi usem kire Pesia, Urdu mè Punjabi mêkikpọk ikigwen ido ya Marrakesh. Morocco, erieen̄ eyi uketchieen̄, ìnan̄a me Marruecos, erieen̄ eyi Sipen. Me lek eyi Sipen yi ke Morrocco, erieen̄ eyi Tusikan, mè Marocco erieen̄ eyi Itali enan̄a isibi.


References[edit source]