Wp/yua/Ch'a' cháak



Ichil u k'áaxil Yucatáne' le lu'umo' ku ts'íibtik u páajtalil ja', le máasewalo'ob ku beetik jump'éel tu'uxil meyaj k'a'ajsaj: le Ch'a'aj Cháak, u puksi'ik'al meyajta'al ichkool tu yóok'ol kaab, tu'ux ku k'áat chi'ita'al u ja'il u chuuj Yuum Cháak.
Le meyaj ku ts'áajil juntúul máak ku beetik, ichil u meyaj le J-men, tu'ux ku meyaj u t'aanilo'ob, k'a'ajsajilo'ob yéetel k'áat chi': waaj, saka', balché yéetel ixi'im.
Ma' chéen ku k'áat u ja', ba'ale' ku k'áat u ts'íib u láak'tsilil u yóok'ol kaab yéetel máako'ob. Le meyaj ku yaantal u meyajilil tu'ux ku meyaj juntúul máak yéetel u kaajal.
Ti' le máak k'áat chi' u k'áax, u yilikech le Cha'a Cháak, jun sujuy kuxtal, tu'ux ku ts'o'ok u t'aanil le máasewalo'ob yéetel u k'áax, u lu'um yéetel u k'iin.
Ch'a' cháak
[edit | edit source]Ichil u túukulil maaya wíiniko'obe' jach k'a'anan chíimpoltik tuláakal ba'ax yaan yóok'ol kaab: Wíinik, ko'olel, che'ob, ba'alche'ob beyxan cháak. múuyal, iik'o'ob, etc. Lela' tuméen tuláakal ba'al yaan yok'olkaabe' kuxa'an.
Ch'a'aj cháake' jump'éel kili'ich ku beeta'al tumen maaya kaaj uti'al u k'áat óolta'al ka k'áaxak ja' yo'olal u yantal u yich u paak'al kolnáalo'ob. Uti'al u beeta'al le ch'a'aj cháako' u kolnáalil le kaajo'obo' ku much'ikuba'ob uti'al u much'iko'ob le ba'axo'ob k'a'abet ti'ob. Suuka'ane' le ch'a'aj cháako' ku beeta'al ti' jump'éel kúuchil naats' ti' ts'ono'ot yéetel tu winalilo'ob bey tun u yúuchul paak'al koole'. Uti'al u k'áat óolta'al le ja'o' ku kaxta'al juntúul jmeen yo'olal u beetik u payalchi'il. Yaan tu'uxe' tuláakal u tráajinil le ch'a'aj cháako' ku meeta'al tumen xiibo'ob, le ko'olelo'obo' mun cha'abal u yóokolo'obi' wa u náats'alo'ob tumen ku ya'ala'ale' jach loob u k'i'ik'elo'ob uti'alint le yumtsilo'obo'. Ba'ale', ich u máan k'iino'obe' lela' tun k'éexel, le beetike' yaan tu'uxe' ku chúunul u cha'abal u táakpajal ko'oleli'. Ich u meeyjulil le ch'a' cháako' ku beeta'al báalche', noj waaj yéetel xchok'ob; tuláakal le ba'al je'ela' ku ts'áabal ti' jump'éel xtáas che' yo'olal u náajalta'al tumen yúum cháak yéetel u jeel yumtsilo'ob kanantik k'áax.