Wp/yua/Kool

Ba’al ku síijil ti’ le koolo’ jejeláas macalo’ob

U tóokil kool

k’óochol ixim

Le kool jach juntúul suukbe'enil páak'al ba'ax ts'o'ok u meyajta'al tumen le Mayas ichil ya'abkach ja'abo'ob. Ti' ku pak'a'al múuch' ixi'im, bu'ul yéetel k'úum, le ba'ax ku cha'antik ma'alob búukinta'al le lu'umo' yéetel u kéen p'áatak jejeláas janalbe'eno'ob. Le bixil jach ma'alob yéetel ku yáantik kanan ka'a jeets'.

Ku ts'o'okole', le koolo' ma' chéen jump'éel bix u beeta'al u janalbe'eno'ob, xan jump'éel beetik miatsil. K'ajóolil yóok'ol le ku, le k'iin yéetel le máaniko’ob u paak'alo'ob. Ya'ab kaajo'obo' chúuns u meyajtiko'ob tumen ku cha'antik u je’el u páajtal u bisik u bajil yéetel utia'al u p'áatal u suukbe'enil.

Meyajil ixim.

U ch'i'ibalil maaya winiko'obe’, uti’al u kaxtik u kuxtalo'obe’, tu meetiko'ob kool. Yáaxile’ ku p'isiko'ob kelen k'áax, a ts’áak u wéej p'isko'ob. Tu tu’uk' junk'aane’ ku ts'iko'ob u multunil. Uti’al u meyajil le p'is koolo’ k'a’abet ka’atúul máak tumen ku k’a’ana’antal juntúul máak uti’al u yawt tu’ux u tojil kun jolbil kool. Le kolnáalo’ yan k'iine’ ku bo'otik u yáanta’al u meet u meyajil u kool.

Historia

Ti’ Yucatán, le kool ma’ chéen jump’éel kool, ba’ale’ le kuxtalil maaya wíiniko’ob. Le kool leti’ jump’éel meyaj tu’ux ku ts’aik ixim, bu’ul, kuum yéetel ya’ab xiu’o’ob, ku meyaj juntúul yéetel juntúul ti’ jump’éel toj óolal ti’ lu’umil.

Le ixim ma’ chéen ja’anal, ba’ale’ tu k’aaba’ u yóolil le maaya kuxtal. Tu tsikbalil maaya’ob, le wíinik ku ts’íibta’al tu ma’íis, tumen lelo’ leti’ u k’áat chi’ob u k’áaba’ yéetel u kuxtal. Bejla’e’, le máako’ob tu kaajalo’ob ku meyaj kool, ku ts’áaik u k’iino’ob tu yéetel u k’áaxil.

Le kool ku ya’alik xan bix ku yaantal u na’atikil le lu’um. Ku meyaj tu beetik ma’alob tuukulil: ma’ u jach ts’áaik le lu’um, ku suut u meyajil, yéetel ku kanáantik u jaats’utsil le k’áax.

Ti’ le máak ximbal, u wilik junp’éel kool leti’ junp’éel k’ajóolal jach ma’alob: u xíimbal ichil kool, u ja’anal ja’analil ts’o’ok u meyaj, yéetel u tsikbal yéetel máako’ob ku kanáantik le suku’uno’ob. Le koolo’ ku ya’alik ti’ to’on ka beetik tuukul: le pasado táan u k’uchul ichil le bejlae’.

Kolnáale’ sáansamal u bin tu kool u meet u meyajil. Áak'ab u sáastal ku yaajal uk'ul,chéen ts'o'okok u yuk'ule’ ku ch'a’ik u yo’och k'eyeme’ ku bin tu kool.

Chéen k'uchuk tu koole’ ku k'áatbatik ti’ ki’ichkelem yuum ka séebak u ts'o'okol u meyaj. Yáaxile’, ku ja’ik u xtaats' yéetel u báat, ts’o’okole ku júupul meyaj; chéen ts'o'okok u jáanch'aktik kex ka’ats'áake’ ku yuk'ik u yo’och k'eyem. Ts'o’okole’ ku ch'akik u nukuch che’il. Chen núup'uk u meyaj kolnáale’ ku suut tu naayil. Beyo’ sáansamal ku suut kolnáal tu kool tak chéen u ts’o’oks u paach u kool. U jolpachil le koolo’ yaan k'iine’ ku meeta’al keet yéetel u koolil wa chéen núup'uk tuláakal le koolo’ ku jolpachta’al.

Chéen u meet k'iinile’ ku tóoka'al le koolo’. Chéen u yoksuba ja’aja’ile’ ku paak'al. Ich koole’ ku pa’ak'al xi’im, bu’ul, iib, k'úum yéetel xka’. Yo’olal u séebtal u ch'íijil u paak'alil koole’, kolnáale’ ku páaktik ich u kool. Chéen yanlak u yich u pak'alilo'ob koole’ ku jo’ochol yéetel ku yéensa’al.