Jump to content

Wp/mag/हैदराबाद, भारत

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > हैदराबाद, भारत
हैदराबाद
హైదరాబాద్
महानगर
देश भारत
राज्यतेलङ्गाना
मण्डलहैदराबाद
रङ्गारेड्डि
मेदक
सरकार
  महापौरगद्वाल विजयलक्ष्मी (ते रा स )
  सांसद्असदुद्दीन ओवैसी (एआइएमआइएम)
जि किशन रेड्डि (भाजपा)
रेवन्त रेड्डि (काङ्ग्रेस)
कोथा प्रभाकर रेड्डी (टिआरएस)
डाॅ जि रञ्जीत रेड्डि (टिआरएस)
क्षेत्रफल
  महानगर625 किमी2 (241 वर्ग मील)
उन्नतांश
542 मी (1,778 फीट)
जनसङ्ख्या
 (2011)[1]
  महानगर६७,३१,७९०
  महानगर
७७,४९,३३४
समयमण्डलयुटिसि+5:30 (भा मा स)
जालस्थलwww.ghmc.gov.in

हैदराबाद (तेलुगु: హైదరాబాదు , हैदराबादु) भारतके तेलङ्गाना राज्यके राजधानी हे । ई नगर दक्कनके पठार पर मूसीनदीके किनारे स्थित हे । ५४२ मी॰ (१,७७८ फीट) के औसत ऊँचाईके साथे हैदराबादके अधिकांश भाग कृत्रिमझीलके आसपास पहाड़ी इलाकामे स्थित हे, जेकरामे हुसैन सागर झीलो सामिल हे, जे नगरके केन्द्रके उत्तरमे नगरके स्थापनासे पहिलहीँके हे । हैदराबाद नगरके जनसङ्ख्या ६९ लाख हे, हैदराबाद महानगरीयक्षेत्रमे लगभग ९७ लाखके साथे ई भारतके चौथा सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला नगर हे आउ भारतमे छठा सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला नगरीयसमूह हे । ७४ बिलियन अमेरिकी डॉलरके उत्पादनके साथे हैदराबाद भारतके समग्र सकल घरेलू उत्पादमे पचमा सबसे बड़का योगदानकर्ता हे । १९५६ से हैदराबाद नगर भारतके राष्ट्रपतिके शीतकालीन कार्यालयके रखलै हे । २०मा शताब्दी खन्नि दक्कनके पठार आउ पश्चिमी घाटके बीचे हैदराबादके केन्द्रीय स्थान आउ औद्योगिकीकरण प्रमुख भारतीय अनुसन्धान, विनिर्माण, शैक्षिक आउ वित्तीय संस्थाके आकर्षित कैलकै । १९९० के दशकके बादसे नगर फार्मास्यूटिकल्स आउ जैव प्रौद्योगिकीके भारतीय केन्द्रके रूपमे उभरलै हे । सूचना प्रौद्योगिकीला समर्पित विशेष आर्थिक क्षेत्र आउ हाइटेक नगरके गठन अग्रणी बहुराष्ट्रिय कम्पनीके हैदराबादमे परिचालन स्थापित करेला प्रोत्साहित कैलक हे ।[2]

नगरमे स्थित तेलुगु फिल्म उद्योग देशके दोसर सबसे बड़ा चलचित्र निर्माता हे । कहल जा हे कि कौनो समयमे ई सुन्दर नगरके क़ुतुबशाही परम्पराके पचमा शासक मुहम्मद कुली क़ुतुबशाह अपन प्रेमिका भाग्यमती बञ्जारनके उपहार स्वरूप भेँट कैलक हल । हैदराबादके 'निजामके नगर' एवं 'मोतीके नगर' एहु कहल जा हे ।

भारतके सर्वाधिक विकसित नगरमे से एक हे आउ भारतमे सूचना प्रौधोगिकी एवं जैव प्रौद्यौगिकीके केन्द्र बनैत जाइत हे ।[3] हुसैन सागरसे विभाजित हैदराबाद आउ सिकन्दराबाद जुड़वा नगर हे । हुसैन सागरके निर्माण वर्ष १५६२ मे इब्राहीम कुतुब शाहके शासनकालमे होलै हल आउ ई एक मानव निर्मित झील हे । चारमीनार ई क्षेत्रमे प्लेग महामारीके अन्तके यादगारके तौरपर मुहम्मद कुली कुतुब शाह १५९१ मे नगरके बीचो बीच बनवौलक हल । गोलकुण्डके क़ुतुबशाही सुल्तान द्वारा बसावल गेल ई नगर सुन्दर भवन, निजामी शानो-शौकत आउ स्वादिष्ट खानाके चलते प्रसिद्ध हे आउ भारतके मानचित्र पर एक प्रमुख पर्यटन स्थलके रूपमे अपन अलगे अहमियत रखहे । निजामके ई नगरमे आझो हिन्दु-मुस्लिम साम्प्रदायिक सौहार्द्रसे एक-दोसराके साथे रहके उनकर खुशीमे शरीक होवहथिन । अपन उन्नत इतिहास, संस्कृति, उत्तर एवं दक्षिणभारतके स्थापत्यके मौलिक सङ्गम, एवं अपन बहुभाषी संस्कृतिला भौगोलिक आउ सांस्कृतिक दुनो रूपमे जानल जा हे । ई ऊ स्थान रहलै हे जन्ने हिन्दु आउ मुसलमान शान्तिपूर्वक शताब्दीसे साथे-साथे रहैत हथिन ।

निजामी ठाठ-बाटके ई नगरके मुख्य आकर्षण चारमीनार, हुसैन सागर झील, बिड़ला मन्दिर, सालार जङ्ग सङ्ग्रहालय आदि हे, जे देश-विदेशमे ई नगरके एक अलगे पहचान दे हे । ई भारतीय महानगर बेङ्गलूरुसे ५७४ किलोमीटर उत्तरमे, मुम्बईसे ७५० किलोमीटर दक्षिणपूर्वमे एवं चेन्नैसे ७०० किलोमीटर उत्तरपश्चिममे स्थित हे । कौनो समय नवाबी परम्पराके ई नगरमे शाही हवेली आउ निजामके संस्कृतिके बीच हीरा जवाहरातके रङ्ग उभरके सामने आएल त कहियो स्वादिष्ट नवाबी भोजनके स्वाद । ई नगरके ऐतिहासिक गोलकुण्ड दुर्गके प्रसिद्धि पार-द्वार तक पहुँचल आउ ई उत्तरभारत आउ दक्षिणाञ्चलके बीच संवादके अवसर सालाजार सङ्ग्रहालय एवं चारमीनार प्रदान कैलक हे । भारतके जनगणना २०११ के अनुसार ई महानगरके जनसङ्ख्या ६८ लाखसे अधिक हे । हैदराबादके भारतमे विलयला भारतीय सेना आपरेशन पोलो चलौलक हल । सरदार पटेलके ढृढता, दूरदर्शी सोच एवं साहससे हैदराबादके भारतमे विलय होलै । [4]

स्थापना

[edit | edit source]
निजामके राज्य - चिह्न
हैदराबाद राज्यके असफिया झण्डा
(१९१०) हैदराबाद, चारमीनारके मुख्य सड़क

गोलकोण्डके पुराना किला राज्यके राजधानीला अपर्याप्त सिद्ध होलै आउ एहीसे लगभग १५९१ मे कुतुबशाही वंशमे पचमा मुहम्मद कुली कुतुबशाह पुरान गोलकोण्डसे कुछ मील दूर "मूसा नदी", जे आज मूसी नदीके नामसे जानल जा हे, के किनारे हैदराबाद नामक नया नगर बनौलक ।

चार खुलल मेहराब आउ चारमीनार वाला भारतीय-अरबी शैलीके भव्य वास्तुशिल्पीय रचना चारमीनार, क़ुतुबशाही कालके सर्वोच्च उपलब्धि मानल जा हे । ई ऊ केन्द्र हे, जेकर आसपास बनावल गेल मक्का मस्जिद १० हजार लोगके समाहित कर सकहे । हैदराबाद अपन सौन्दर्य आउ समृद्धिला जानल जा हे । चारमीनारके बगलमे लाड-बाजार, गुलजार हौज, मशहूर विक्रय केन्द्र हे ।

सम्बन्धित लेख

[edit | edit source]

सन्दर्भ

[edit | edit source]
  1. "संग्रहीत प्रति". मूल से 21 मार्च 2019 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 23 अप्रैल 2017.
  2. "Will the City of Pearls overtake India's Silicon Valley as the top global services destination?".
  3. "On Business in Hyderabad? Where to Eat, Drink, and Extend Your Stay". मूल से 15 सितम्बर 2018 के पुरालेखित. अभिगमन तिथि 15 सितम्बर 2018.
  4. कोठारी, देव (2019). सामाजिक विज्ञान. जयपुर: राजस्थान राज्य पाठ्यपुस्तके मण्डल जयपुर. प॰ 81.