Jump to content

Wp/mag/अयोध्या मण्डल

From Wikimedia Incubator
< Wp | mag
Wp > mag > अयोध्या मण्डल
अयोध्या मण्डल
𑂃𑂨𑂷𑂡𑂹𑂨𑂰 𑂧𑂝𑂹𑂙𑂪
अयोध्या जिला
उत्तरप्रदेशके मण्डल
उत्तरप्रदेशमे स्थितिके अवस्थिति
उत्तरप्रदेशमे स्थिति
देश भारत
राज्यउत्तरप्रदेश
प्रमण्डलअयोध्या प्रमण्डल
मुख्यालयअयोध्या
तहसीलअयोध्या, मिल्कीपुर, रुदौली, बीकापुर, सोहावल
सरकार
  लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र१. अयोध्या (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)- अयोध्या, बीकापुर, मिल्कीपुर, रुदौली
2. अम्बेडकरनगर (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)- गोशाईंगञ्ज
  विधानसभा क्षेत्रअयोध्या, मिल्कीपुर, रुदौली, बीकापुर, गोसाईंगञ्ज
क्षेत्रफल
  कुल2,522 किमी2 (974 वर्ग मील)
जनसङ्ख्या
 (2011)
  कुल२४,७०,९९६
  घनत्व979.8/किमी2 (2,538/मील2 )
भाषा
  प्रचलितअवधी
जनसाङ्ख्यिकी
  साक्षरता६९.५७%
  लिङ्गानुपात९६१
समयमण्डलयुटिसि+०५:३० (भारतीय मानक समय)
वाहन पञ्जीकरणUP-42
मुख्य राजमार्गरारा-२७, रारा-३३०, रारा-३३०ए, राज्य राजमार्ग ३०
जालस्थलayodhya.nic.in

अयोध्या मण्डल (अयोध्या जिला; अवधी: 𑂃𑂨𑂷𑂡𑂹𑂨𑂰 𑂧𑂝𑂹𑂙𑂪 ) भारतके उत्तरप्रदेश राज्यके एगो मण्डल हे । मण्डलके मुख्यालय अयोध्या हे । अयोध्या पवित्र सरयू नदी तटे स्थित हे । अयोध्या भगवान् रामके जन्मभूमि हे । अयोध्या कोशल साम्राज्यके प्राचीन राजधानी हलै ।[1][2][3][4][5]

इतिहास

[edit | edit source]
अजमेरके जैनमन्दिरमे सोना पर नक्काशी करके पौराणिक अयोध्याके भव्य चित्रण

वेदमे अयोध्याके ईश्वरके नगर बतावल गेलै हे, "अष्टचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या"[6] आउ एकर सम्पन्नताके तुलना स्वर्गसे कैल गेलै हे । अथर्ववेदमे यौगिक प्रतीकके रूपमे अयोध्याके उल्लेख हे-

अष्टचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या ।
तस्यां हिरण्मयः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः ॥

(अथर्ववेद -- १०.२.३१) रामायणके अनुसार अयोध्याके स्थापना मनु कैलक हल । ई पुरा सरयूके तटे बारह योजन (लगभग १४४ किमी) लम्बाई आउ तीन योजन (लगभग ३६ किमी) चौड़ाईमे बसल हलै । ढेर शताब्दी तक ई नगर सूर्यवंशी राजाके राजधानी रहलै । स्कन्दपुराणके अनुसार सरयूके तटे दिव्य शोभासे युक्त दोसर अमरावतीके समान अयोध्या नगरी हे । अयोध्या मूलरूपसे हिन्दु मन्दिरके नगर हे । एहाँ आझो हिन्दुधर्मसे जुड़ल अवशेष देखल जा सकहे ।[7][8]

जैनमत अनुसार एहाँ चौबीस तीर्थङ्करमे से पाँच तीर्थङ्करके जन्म होलै हल । क्रमसे पहिले तीर्थङ्कर ऋषभनाथ जी दोसर तीर्थङ्कर अजितनाथ जी चौथा तीर्थङ्कर अभिनन्दननाथ जी पचमा तीर्थङ्कर सुमतिनाथ जी आउ चौदहमा तीर्थङ्कर अनन्तनाथ जी । एकर इलावा जैन आउ वैदिक दुनो मतके अनुसार भगवान् रामचन्द्रो जीके जन्म एही भूमि पर होलै । उक्त सब तीर्थङ्कर आउ भगवान् रामचन्द्र जी सब इक्ष्वाकु वंशसे हलन । एकर महत्त्व एकर प्राचीन इतिहासमे निहित हे काहेकि भारतके प्रसिद्ध एवं प्रतापी क्षत्रिय (सूर्यवंशी) के राजधानी एही नगर रहलै हे। उक्त क्षत्रियमे दाशरथी रामचन्द्र अवतारके रूपमे पूजल जा हथिन । पहिले ई कोसल जनपदके राजधानी हलै । प्राचीन उल्लेखके अनुसार तखनि एकर क्षेत्रफल ९६ वर्गमील हलै । एहाँ पर सतमा शाताब्दीमे चीनी यात्री ह्वेनसाङ्ग ऐलै हल । ओकर अनुसार एहाँ २० बौद्ध मन्दिर हलै आउ ३००० भिक्षु रहहलथिन ।

अयोध्याके इतिहास अत्यन्त गौरवपूर्ण एवं समृद्ध हे । ई प्रभु श्रीरामके जन्म एवं कर्मस्थली अयोध्या मण्डलके एक प्रमुख नगर हे । प्रभु श्रीरामके जन्मस्थली रामजन्मभूमि अयोध्या जनपदे स्थित हे । राम भरत मिलापके पश्चात् भरत खड़ाऊँ लेके अयोध्या मुख्यालयसे १५ किमी दक्षिण सुलतानपुर रोडे स्थित भरतकुण्ड नामक स्थान पर चौदह वर्ष तक रहलन । एहाँ पतित पावनी मैया सरयू नदी रूपमे अवतरित होके सदियोसे मानव कल्याण करहे ।

अयोध्या नगरे फैजाबाद नगरके स्थापना अवधके पहिले नबाव सआदत अली खान १७३० मे कैलक हल। ऊ एकरा अपन राजधानी बनौलक आउ अयोध्याके नाम बदलके फैजाबाद कर देलक किन्तु ऊ एहाँ बड़ी कम समय व्यतीत कर पौलक । तीसरा नवाब शुजाउद्दौला एहाँ रहहल आउ ऊ नदी तटे १७६४ मे एक दुर्गके निर्माण करवौलकै हल । उनकर आउ उनकर बेगमके मकबरा एही नगरे स्थित हे । १७७५ मे अवधके राजधानीके लखनऊ ले जाएल गेलै । १९मा शताब्दीमे अयोध्याके पतन हो गेलै ।

एकरो देखी

[edit | edit source]

सन्दर्भ

[edit | edit source]
  1. "Uttar Pradesh in Statistics," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716
  2. "Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance
    Archived 2017-04-23 at the वेबैक मशीन ," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975
  3. "District Ayodhya - Government of Uttar Pradesh | City Of Lord Rama | India". अभिगमन तिथि 2021-03-09.
  4. "Yogi govt renames Faizabad district as Ayodhya, gets everyone talking online". The Indian Express. 2018-11-06. अभिगमन तिथि 2021-03-10.
  5. "District Ayodhya - Government of Uttar Pradesh | City Of Lord Rama | India". अभिगमन तिथि 2021-03-10.
  6. अथर्ववेद
  7. वाल्मीकि रामायण
  8. https://archive.org/details/SkandaMahaPuranaIINagPublishers/page/n549/mode/2up