Wt/zea/'Ulpe:Artistieke taelen

From Wikimedia Incubator
< Wt‎ | zeaWt > zea > 'Ulpe:Artistieke taelen


Dit is 'n 'ulpblad, bedoeld vo korte achtergrondinformatie over 'n taele. Deze informatie is bedoeld vo de gebruker t'elpen bie vraegen die 'n droge vertaelienge nie zòmae beantwoorde kan.

Artistieke taelen bin kunsttaelen die-a nie gemaekt bin vò 'n praktisch doel, zòas communicaotie tussen vreêmde volken of mee machines. 't Bin taelen die-at d'n ontwerper vò zien eige plezier ei gemaekt, of vò toepassienge in eên of ander kunstwerk. Meêstentieds bin ze bedocht vò 'n fictief universum: z'ore gesproke deu 'n nie-bestaend volk, deu bovenmenselijke of deu butenaerdse wezens. Op de Zeêuwse Wikipedia ka je noe en dan zukke woôrden vinde.

Waerom neme me zukke taelen op?[edit | edit source]

Me geve mae toe: dikkels gae je zukke taelen nie nôdig è, of je moch a deêl uutmaeke van eên of aore fangemeênschap. Mae 't bin wè echte taelen. De maeker ei gezurgd vò 'n woôrdenschat, 'n grammaotica en 'n klanklêre, dus die taelen bin nie minder echt as Esperanto of zelfs eênder welke natuurtaele. En zò is 'ier de regel: aolle taelen bin 'ier welkom.

Nog wè 'n kleine kantteikenienge: kunsttaelen moete wè 'n bitje aolgemeên bekend weze eêrdan ze opgenome ore. A jie op 'n middagje 'n taele verzint, eit die 'ier nog niks te zoeken. Ons neme 'ier alleên taelen op die a) goed uutgewerkt bin en b) 'n breêd gebruuk 'ebbe, bevòbbeêld deu fans van 't werk daer-an de taelen in vòkomme. 'n Taele die me bevòbbeêld nie opneme is 't "Lapine" uut Watership down (bin mae 'n paer woôrden van, noôit ontwikkeld toet 'n echte taele). Ok de taelen van Tolkien neme me nie aollemaele op; dat oor 'ieronder uutgeleid.

Klingon[edit | edit source]

Klingon is de taele van de Klingons, mensachtige butenaerdsen uut de serie Star Trek. 't Is bedocht deu Mark Orkrand en bedoeld om ruug en vreêmd te klienken. 't Is eên van de best ontwikkelde taelen, en butendien eit Orkrand t'r ok vreêd vee van gedeêld, toet 'êle woôrdenboeken an toe. Ku je begriepe dan fans d'r a vee mee gedae è. Zò ore d'r ver'aelen en gedichten in 't Klingon geschreve, en is d'n Hamlet van Shakespeare d'rin vertaeld. Klingon ei z'n eige ISO-code (tlh).

Schrift (pIqaD)[edit | edit source]

Orkrand eit ok 'n eigen schrift vò de taele bedocht, 't pIqaD. Dit zit nog nie standaerd in Unicode, mae mee wat trucjes ku je 't op je scherm kriege. In 'n database opslae gae mee die teikens nog nie, dus Klingon-woôrden schrieve me altoos in 't Latijnse schrift. ('n Conventie wilt at dat in schriefmesieneletters gebeurt, wat-a je mee de tags <tt>...</tt> te zieën kriegt.) Belangriek daerbie: bie Klingon in Latijns schrift ore 'oôd- en kleine letters deu mekaore gebruukt, en dat berust op uutspraekverschil. Kiek dus uut da je ze niet verwisselt, en prebeêrt ok nie goedbedoelende 'n 'oôdletter midden in 'n woôrd weg t'aelen.

In vòbeelden en op lemma's kunne me 't pIqaD best broederlijk neffens 't Latijns laete zieë. Dienk t'r wè an da je dan nie kan volstae mee 't kopiëren van tekst uut websites. Je moete de juuste tags gebruke. A je dit invoert:

<span style="font-family:pIqaD, Constructium, Unifont CSUR, Klingon pIqaD HaSta, Code2000, Horta;"></span>

dan komt 'r te staen: . In 't Latijns schrift is dat Hov ('starre'). Vòwaerde is wè da je 'n Klingon-lettertype op je computer ei stae. Zukke bin vrie gemakkelijk op 't Internet te vinden.

Tolkien z'n elfentaelen[edit | edit source]

J.R.R. Tolkien is beroemd g'ore mee The Lord of the Rings (LotR) en aore boeken over Midden-Aerde, maer ie was taelkundige. Feitelijk eit 'n Midden-Aerde bedocht as plekke daer-an z'n taelen toet d'r recht kwaemen. De taelen waere d'r dus eêder as de volken die-an ze spreke. In ieder geval geldt dit vò de elfen- en de dwergentaelen.

Die elftentaelen waere z'n groôste project. 't Quenya eit 'n bedocht as 'n vreêd moôie taele, glad nae z'n eige smaek, mee veraol vee Finsen invloed. 't Is in de LotR 'n ouwe taele die-an de elfen nie meêr praote, mae die nog as cultuurtaele oor gebruukt ('n bitje zòas 't Latijn in Europa). Daeneffens is t'r nog 't Sindarijns (Iengels "Sindarin"), eên van de taelen die-an de elfen in 't daegelijks leven gebruke. Deze taele is beïnvloed deu 't Wels. D'aore taelen bin minder goed uutgewerkt.

Tolkien eit, dat wete me, letterlijk duzenden vellen mee diengen over z'n taelen geschreve, mae 't meêste leit nog in de familiearchieven te wachten op publicaotie. Me wete daerom van 't Quenya vee minder as van 't Klingon, en van 't Sindarijns nog minder. Van d'aore taelen vaol nog gin zin te maeken. Toch ei Tolkein uutgebreid gewerkt an de moeder- en zustertaelen van Quenya en Sindarijns. Ok an 't Dwergs eit 'n vee gedae, mae dat kom in de boeken mae zelden vò. Van de Zwarte Taele is t'r maer eên zinnetje bekend. De taelen van de mènsen ore in de boeken gegeve mee Iengels, of mee ouwe Germaonse taelen. Daer eit 'n pas laeter alternatieven vò bedocht, en dae wete me a glad niks van.

'Ier op Wiktionary neme me daerom allêne woôrden uut 't Quenya en 't Sindarijn op. Aore elftentaelen meuge d'rbie as etymologische verwiezienge. Zet t'r dan asteblieft wè bie dat die etymologie fictief is.

Schrift (Tengwar)[edit | edit source]

Ok d'elfentaelen van Tolkien è d'r eige schrift: 't Tengwar. 'Iervò geldt 'tzelfde as vò 't pIqaD: 't is allêne mee privé-Unicode te gebruken en dus nie geschikt vò databases. Toetat dat verandert, maeke me lemma's an mee Latijnse letters.

A je 't noe toch wil weêrgeve (en zòas bove gezeid: zòlank as 't nie in 'n lienkje is, mag dat best), doeë je dat zò:

<span style="font-family: 'Tengwar Formal CSUR', 'Kurinto Text Aux', 'Kurinto Book Aux', 'Kurinto Sans Aux', 'Constructium', 'Tengwar Formal Unicode', 'Tengwar Telcontar', 'FreeMonoTengwar', 'Everson Mono';"></span>

A je dan 'n Tengwar-lettertype op je computer ei, komt 'r te staen: , oftewè elen ('starre').

Na'vi[edit | edit source]

Na'vi is de taele van de gelieknaemige aliens uut de film Avatar. De taele is gemaekt deu Paul Frommer, in opdracht van de filmmaekers. Net as 't Klingon eit 't vee kenmerken die-a wè in menselijke taelen vòkomme, mae dae nie echt gebrukelijk in bin.

Ok Avatar eit z'n fans, en sommige van 'ulder bin begonne de taele te gebruken. De woôrdenschat leit op zò'n 2.600 woôrden; dae kom je 'n 'eêl ende mee.

Na'vi eit gin eigen schrift, omdan de aliens in de film nie schrieve. Me gebruke dus gewoon 't Latijnse alfabet.

Dothraki[edit | edit source]

't Dothraki is 'n taele uut Game of thrones, 'n vreêd populaire tv-serie nae de boeken van George R.R. Martin. Ontwerper van de taele is David J. Peterson. In de serie oor de taele gesproke deu 't glieknaemige nomaodevolk.

Peterson eit 'n lexicon angeleid van meêr as 3.000 woôrden, die-a nie aollemaele bekend bin gemaekt. De grammaotica is wè bekend.

De Dothraki in de serie schrieve nie; d'r is dus ok vò deze taele nog gin eigen schrift bedocht.

Let op: op d'Iengelse Wiktionary was t'r discussie of 't opnemen van Dothraki-woôrden gin schendienge van 't auteursrecht zou weze. Zukke discussies bin d'r vroeger ok gewist bie Klingon en Quenya, en die bin altoos in 't vòdeêl van de fans beslecht. 't Komt 'r allêne op an da je gin 'êle stukken tekst overneemt. A je 'n citaot gebruukt, 'ouwt 't dan klein en functioneel.