Wp/wlx/Wa
| Continent | Africa |
|---|---|
| Country | Ghana |
| Capital of | Upper West Region, Wa Municipal District |
| Located in the administrative territorial entity | Upper West Region |
| Coordinate location | 10°4′0″N 2°30′0″W |
| Twinned administrative body | Ypres |
| Official website | https://wamunicipal.gov.gh |


Wa ɩyɛ a Wa Naa Paalʋʋ teŋkpɔŋ. Be ka a Wa Naayiri be.[1] Nɩmbʋʋra yaga la laŋtaa a yiri ŋa puoŋ. Sissaaleba, Dagaaba, Gonjahi, Waala aŋ ɩ yaga anɩŋ nɩŋjaanɩ jamaa.[2] Wa ɩyɛ yiri anɩŋ yikpɔŋ aŋ bɩ Wa Metropolitan Assembly [3]anɩŋ Wa Naa Paalʋʋ aŋ bɩ a Gaana paalʋʋ puoŋ.[4] A 2021 yuoni nɩ nɩŋsɔrɩ wuliyeŋ ka nʋba jaa aŋ bɩ Wa'ŋ ɩyɛ 200,672.[5]
A yiri ɩyɛ sɔrɩ tuubu hobu a Upper West region puo, a yiri tariyɛ sokpong aŋ gala Hamile, anɩŋ Tumu anɩŋ Upper East Region. A yiri tarɩyɛ pɩlɛŋ pakɩ beli.[6]
Wa ɩyɛ yiri aŋ dirɩ daahi yaga a saaju paalɩhi jaa puo. A Wa paaluu ɩɛ yiri ŋa baabu yela aŋ ba dɔɔlo.
Wa Piilee
[edit | edit source]Wa tarɩyɛ gɔmɩnantɩ nɩɛ aŋ so a yiri kaabʋ. A yiri kawaŋ-ɩrɩba anɩŋ Wa teng-kpong lambu nuba la maŋ laŋ taa ɩhi a yi kaara ŋa. pampana ŋa gɔmɩnantɩ nɩɛ aŋ so a yiri kaabu la nba Tahiru Issahaku Moomin.
A yiri kaabʋ
[edit | edit source]Tuma aŋ be Wa la kɔbʋ. Waala jemaa kaa kɔoraŋ. Sɩɩmɩhi mine ba maŋ kɔ la kamaana, gɩɛ, waari, maane anɩŋ jɛnɩɩ. Ba maŋ la kɔye beaŋ kpalɩ anɩŋ sɩmbe.
Wa yelɩtarihi
[edit | edit source]| Year | Pop. | ±% |
|---|---|---|
| 1921 | 2,806 | — |
| 1931 | 13,025 | +364.2% |
| 1948 | 14,406 | +10.6% |
| 1970 | 13,740 | −4.6% |
| 1984 | 36,067 | +162.5% |
| 2000 | 66,644 | +84.8% |
| 2010 | 125,479 | +88.3% |
| Source: Ghana Statistical Service. | ||
A yuoni 1880, waala jaa da ɩye 8,000. Ana soribu nuori ŋa da leu kŋaa sigi yeŋ a te ɩ 2,000 a yuoni 1900 puo. Waala jaa da ɩye 2, 806 a 1921 nʋba soribu saŋa. Wa nʋba da ɩye 5,207 a 1931 saŋa. Aŋa yuoni ne, the Wa paaluu ŋa aŋ paahi Wala Native Authority pampana ŋa da ɩye 13,025. 1948 puo, Wa da tarɩ nʋba 14,406 ka a dɩstritɩ meŋ da tarɩ 14,406. A yiri nʋba jaa da ɩyɛ 66,644 a yuoni 2000 nʋba sʋrɩbʋ saŋa ŋe anɩŋ 125,479 a yuoni 2010 sʋrɩbʋ ŋe.[7]
Sɩlaamahi ɩ yaga a yiriŋ, Sɩlaamahi yoŋ ɩyɛ 65.9%. Ka Kɩrɩstohi mɛŋ ɩ (0.4%).[8] Nɩŋ ɛrɛɛ ɛrɛɛ aŋ jiŋ Wa la Waala, Sisaala, Dagaaba anɩŋ lɔɔbihi.
Sɔrɩ gaabʋ
[edit | edit source]Wa tarɩ ye lɔɔ jemaa aŋ maŋ dɩ la nʋba gala nɩ yi jaanɩ. A yi jaanɩ mine la Accra; Kumasi, Mim, Ahafo; Cape Coast, Sunyani; Tamale; Tema; Ho; Bolgatanga; Elubo; Aflao, anɩŋ Techiman.
Wa teŋ-gbangɔ berihung
[edit | edit source]Wa bɩyɛ a Gaana paalʋʋ saajʋ. Wa tarɛɛ sɩgɩbʋ aŋ pɔgɩ tɛŋ-gbagʋ sɩmbʋ awo 579.86 km2 (223.89 sq mi). A tɛŋ-gbagʋ tɛŋsogɩhɩ yogʋlʋŋ ɩyɛ ɩyɛŋ awo 160 mm (0.52 ft) anɩŋ 300 mm (0.98 ft) kpachaga a parɩ manɩ noɔrɩ. A yiri tarɛɛ buŋgmaagnʋʋ ɩŋ bɔgʋ Daffiama-Bussie-Issa Dɩstrɩtɩ aŋ be north-west, Nadowli-Kaleo Dɩstrɩtɩ aŋ be north-east, Wa East Dɩstrɩc anɩŋ Wa West District
Wa worɩhung
[edit | edit source]Wa tarɛɛ savanna worɩhung (Köppen climate classification Aw). Wa tarɛɛ seʋ saŋa anɩŋ uonii saŋa anɩŋ yuoni jaa tʋrɔɔ. A seʋ saŋa maŋ piilɩɩ Dʋmba anɩŋ Kpiinichiu Makʋna ka a uonii saŋa mɩŋ maŋ piilɩ Sɩnkarɩ Chiu a tɩto Doŋʋ Makʋna. A yiri tʋrɔɔ bɩɩ maahu na baŋ ɩ yɛ Template:Convert chɛ a tʋrɔɔ bɩɩ amaahu maŋ ahii Template:Convert bɩɩ 40.67%.
| Climate data for Wa (1991-2020, extremes 1952-present) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Month | Jan | Feb | Mar | Apr | May | Jun | Jul | Aug | Sep | Oct | Nov | Dec | Year |
| Record high °C (°F) | 39.5
(103.1) |
42.0
(107.6) |
42.6
(108.7) |
42.5
(108.5) |
40.0
(104.0) |
38.0
(100.4) |
38.2
(100.8) |
35.7
(96.3) |
36.5
(97.7) |
37.5
(99.5) |
39.0
(102.2) |
38.5
(101.3) |
42.6
(108.7) |
| Mean daily maximum °C (°F) | 35.1
(95.2) |
37.2
(99.0) |
38.1
(100.6) |
36.5
(97.7) |
34.2
(93.6) |
32.1
(89.8) |
30.6
(87.1) |
29.8
(85.6) |
30.7
(87.3) |
33.3
(91.9) |
35.5
(95.9) |
35.3
(95.5) |
34.0
(93.2) |
| Daily mean °C (°F) | 27.7
(81.9) |
30.3
(86.5) |
31.8
(89.2) |
30.9
(87.6) |
29.3
(84.7) |
27.6
(81.7) |
26.6
(79.9) |
26.0
(78.8) |
26.4
(79.5) |
28.0
(82.4) |
28.8
(83.8) |
27.8
(82.0) |
28.4
(83.1) |
| Mean daily minimum °C (°F) | 20.4
(68.7) |
23.3
(73.9) |
25.6
(78.1) |
25.4
(77.7) |
24.3
(75.7) |
23.2
(73.8) |
22.5
(72.5) |
22.1
(71.8) |
22.1
(71.8) |
22.7
(72.9) |
22.0
(71.6) |
20.3
(68.5) |
22.8
(73.0) |
| Record low °C (°F) | 12.8
(55.0) |
15.6
(60.1) |
17.9
(64.2) |
17.5
(63.5) |
17.4
(63.3) |
18.4
(65.1) |
17.9
(64.2) |
18.3
(64.9) |
18.3
(64.9) |
18.9
(66.0) |
16.0
(60.8) |
12.2
(54.0) |
12.2
(54.0) |
| Average precipitation mm (inches) | 5.0
(0.20) |
10.9
(0.43) |
20.9
(0.82) |
86.4
(3.40) |
130.1
(5.12) |
141.8
(5.58) |
139.7
(5.50) |
241.0
(9.49) |
198.1
(7.80) |
82.9
(3.26) |
5.2
(0.20) |
0.3
(0.01) |
1,035.3
(40.76) |
| Average precipitation days (≥ 1.0 mm) | 0.2 | 0.7 | 2.4 | 5.5 | 8.8 | 9.2 | 10.6 | 13.0 | 14.0 | 7.4 | 0.8 | 0.0 | 72.6 |
| Average relative humidity (%) (at 15:00) | 16 | 18 | 28 | 44 | 55 | 63 | 66 | 69 | 68 | 51 | 33 | 19 | 44 |
| Mean monthly sunshine hours | 271.7 | 241.6 | 239.3 | 235.5 | 247.6 | 219.2 | 193.4 | 161.9 | 187.0 | 256.9 | 269.7 | 276.0 | 2,799.8 |
| Mean daily sunshine hours | 9.2 | 9.4 | 8.6 | 7.5 | 8.6 | 7.6 | 6.7 | 5.7 | 6.3 | 9.2 | 9.3 | 9.6 | 8.1 |
| Source 1: NOAA | |||||||||||||
| Source 2: Deutscher Wetterdienst (extremes, humidity 1973-1994, daily sun 1958-1962) | |||||||||||||
Wa lasɩrɩ
[edit | edit source]
Wa tarɛɛ Nayiri aŋ ɩ deu a ku waala naa. Nɩɩ la bigɩhe bʋŋdaanlʋŋ a yiriŋ puoŋ kyɛ wɔgɩrɩ kaŋa ba maŋ daa yau furɩ lɩbɩe.
Tigɛ aŋ bɩ Waŋ
[edit | edit source]Damba ɩye yuoni jaa tigirɩ baŋ maŋ dɛ a Wa naa paalʋʋ anɩŋ a Gaana saaju jaa. Sɩŋkarɩ chiu a tɩ to Chiusʋŋ ba baŋ maŋ di Dʋmba tigiri ŋa.
siimaa
[edit | edit source]Main article: Gaana nʋba siimaa
Ninsaalɩba sʋmbʋhɩ
[edit | edit source]Laanfɩɩlʋŋ
[edit | edit source]Wa tarɛɛ laanfɩɩlʋŋ tʋŋtuŋ jiihɩ lɩjɛrɩ anɩŋ ayʋobɩ, a paahɩ a yiri laanfɩɩlʋŋ tʋntʋn jiihi baŋ bʋna community health planning services anɩŋ so-mɩŋa laanfɩɩlʋŋ tʋntʋŋ-jiihɩ jɩɩhɩ anaahɩ . A asɩbɩtɩ kpɔŋ aŋ bɩ teŋɛ puoŋ ɩyɛ Wa regional hospital. ʋ tarɛɛ 160- jeŋ-jɩɩhɩ anɩŋ godohɩ ba da yuo a 2019 nɩŋ lɩbɩrɩ GH₵5,254,500,000 (US$339 million).
Wʋlɩbʋ
[edit | edit source]A teŋɛ da ɩyɛ wulɩbʋ hobʋ ku a paalʋʋ . University for Development Studies, Nusrat Jahan Ahmadiyya College of Education anɩŋ Wa Polytechnic tarɛɛ balɩ kyɛ bɩɩ a bɩ-jie ɩyɛ Wa. A Wa Technical University, fɔrɔ daaŋ ɩyɛ Wa Polytechnic, ʋ piilɛɛ daaŋ ɩyɛ a yuoni 1999 kyɛ da piilɩ tʋma tʋŋbʋ a yuoni 2004 puoŋ. Pampana ŋa ba tarɛɛ karɩmabɩɩhɩ 600 aŋ bɩ a karɩmbʋ jie.
A maŋa la wʋlɩbʋ jɩɩhɩɩ aŋ bɩ Wa:
- Sɛnɩɩar hiɛɛ sakʋʋ
- Wa Islamic Senior High School
- Jamiat Al-Hidayyat Al-Islamiat Girls Senior High School
- Northern Star Senior High School
- St. Francis Xavier Minor Seminary
- Wa Senior High School
- Wa Senior High Technical School
- Wa Technical Institute
- T. I. Ahmadiyya Senior High School
- Collɛgɩhi/Universities
- SD Dombo University of Business and Integrated Development Studies
- Nusrat Jahan Ahmadiyya College of Education
- Wa Nursing Training College
- Wa Technical University (formally Wa Polytechnic)
Nɩŋ-tɩɩha aŋ bɩ Wa
[edit | edit source]- Wiyaala
- Samini
- Mohammed Kudus
- Abdul-Rashid Pelpuo
- Salma Mumin
- Abdul Haye Mumin
- Shamima Muslim
Lɩɔ kaa chɛ
[edit | edit source]- Lobihi
- Waala
- Roman Catholic Diocese aŋ bɩ Wa
Tarɩjiihi
[edit | edit source]
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Wa,_Ghana#CITEREFAwedoba2009
- ↑ https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/2021%20PHC%20General%20Report%20Vol%203A_Population%20of%20Regions%20and%20Districts_181121.pdf
- ↑ https://www.ghanadistricts.com/Home/District/168
- ↑ https://www.graphic.com.gh/news/general-news/campaign-on-effective-handling-of-food-items-held-in-wa.html?template=graphictv&is_preview=on
- ↑ https://www.ghanadistricts.com/Home/District/168
- ↑ http://www.touringghana.com/regions/upperwest_region.asp
- ↑ https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0264275119309813
- ↑ https://www.peacecouncil.gov.gh/upperwest/