Imachikkunaka Kichwa shimipi shuk yuyaypa samimi [1] kan.
- Shinakuna: mikuna, upiyana, uyana, purina, killkana, killkakatina.
Kichwa shimipi imachik huniyachik (conjugación) : [2]
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Ñuka tushuni | -ni |
| Kan tushunki / Kikin tushupanki | -nki, pa-nki |
| Pay tushun | -n |
| Ñukanchik tushunchik | -nchik |
| Kankuna tushunkichik / Kikinkuna tushupankichik | -nki-chik / -pa-nki-chik |
| Paykuna tushunkuna / tushun | -n-kuna / -n |
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Ñuka tushushkani | -shka-ni |
| Kan tushushkanki / Kikin tushupashkanki | -shka-nki / pa--shka-nki |
| Pay tushushka | -shka |
| Ñukanchik tushushkanchik | -shka-nchik |
| Kankuna tushushkankichik / Kikinkuna tushushkapankichik | -shka-nki-chik / -pa--shkanki-chik |
| Paykuna tushushkankuna / tushushkan | -shkankuna / -shkan |
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Ñuka tushurkani | -rka-ni |
| Kan tushurkanki / Kikin tushuparkanki | -rka-nki / pa--rka-nki |
| Pay tushurka | -rka |
| Ñukanchik tushurkanchik | -rka-nchik |
| Kankuna tushurkankichik / Kikinkuna tushurkapankichik | -rka-nki-chik / -pa--rkanki-chik |
| Paykuna tushurkankuna / tushurkan | -rka-nkuna / -rkan |
Shamuk pacha (shinalla: Shamuna pacha, unay kipa pacha)
[edit | edit source]
| Huniyachik[3] [4] | Shimikukuna |
| Ñuka tushusha | -sha |
| Kan tushunki / Kikin tushupanki | -nki / -pa-nki |
| Pay tushunka | -nka |
| Ñukanchik tushushun | -shun |
| Kankuna tushunkichik / Kikinkuna tushupankichik | -nki-chik /-pa-nki-chik |
| Paykuna tushunkakuna / tushunka | -nka-kuna / -nka |
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Ñuka tushuyman | -y-man |
| Kan tushunkiman / Kikin tushupankiman | -nki-man / -pa-nki-man |
| Pay tushuyman / tushunman | -y-man / -n-man |
| Ñukanchik tushunchikman | -chik-man |
| Kankuna tushunkichikman / Kikinkuna tushupankichikman | -nki-chik-man /-pa-nki-chik-man |
| Paykuna tushuykunaman | -y-kuna-man |
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Ñuka tushuchun | -chun |
| Kan tushuchun | -chun |
| Pay tushuchun | -chun |
| Ñukanchik tushuchun | -chun |
| Kankuna tushuchun | -chun |
| Paykuna tushuchun | -chun |
| Huniyachik[3] | Shimikukuna |
| Kan tushuy / Kikin tushupay | -y / -pa-y |
| Kankuna tushuychik / Kikinkuna tushupaychik | -y-chik / -pa-y-chik |