Wp/kum/Оразай Гьасан Мугьамматрасулну уланы

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | kum
Wp > kum > Оразай Гьасан Мугьамматрасулну уланы

Оразай Гьасан Магьамматрасулну уланы (Оразаев Гьасан Магьамматрасулович) — Тёбен Къазанышда белгили уста Магьамматрасулну агьлюсюнде тувгъан. Ол гиччи заманындан берли ажамча охумагъа уьйренген, тезде ажамча чыкъгъан китапланы кёп охугъан, тарих булан тезден берли машгъул бола. Дагъыстан Пачалыкъ Университетни немес тилни уьйретеген факултетин битдирген. Бираз заман муаллим болуп ишлеген, сонг яшавун тарихни уьренивге багъышлагъан. Гьасан Оразаев Дагъыстан Илму Марказны тарих, тил ва адабият институтуну Гюнтувушну адабиятын ахтарагъан бёлюгюнде ишлей. Ол Абусупиян Акаевни, Гьасан Абдулкъадирини, эндирейли Аваби Акъташини асарларын чыгъаргъан. Айрокъда Абусупиян Акаевни «Пайхаммарны ёлу булан» деген китабы кёп халкъны къувандырды, сонг да ол Абусупиян язгъан мавлетлени ажам язывдан къумукъ тилге гёчюрген. Гьасан Оразаев башгъа авторлар булан Маскёвде чыгъаргъан «Дагестанские сочинения» деген китабы учун 1996-нчы йылда жумгьурият савгъатгъа ес болду. Ол Дагъыстанны тарихине багъышлангъан 7 китапны ва 100-ден де артыкъ илму асарланы автору, 40-дан да артыкъ илму конференслерде ортакъчылыкъ этген. Ону аты тюрк халкъланы дюньясында да танывлу. Артдагъы йылларда «XVIII – XIX асруларда Дагъыстанда тюрк тилде язылгъан тарихи асарлар» деген мавдуну, аслу гьалда бырынгъы таварихлени уьстюнде ишлеп тура. Къазанышлылар ондан эндиден сонг да халкъгъа пайдалы кёп иш къаравуллай, техги тарихи асарлар булан адамланы таныш этип сююндюрежегине инана.

Гьасан Магьамматрасулович Оразаев 1947-нчи йыл, январ айны 20-сында Тёбен Къазанышда саният устаны агьлюсюнде тувгъан. Юртдагъы орта школаны охуп битдирген сонг, 1966–1969-нчу йылларда асгер къуллугъун кютген. Дагъыстан пачалыкъ университетге охума тюшюп, ону тыш эллени тиллерин уьйретеген факультетин яхшы къыйматлар булан битдирген. 1977-нчи йылдан башлап, бугюнлеге ерли Дагъыстан илму центрны тарихи, археология ва этнография институтунда старший илму къуллукъчу болуп ишлей.

Ташып агъагъан уллу оьзенлер де гиччи булакълардан башлана. Илмугъа бакъгъан уллу сююв де Гьасанны юрегинде мактапда охуйгъан яш заманында уянгъан. Тёбен Къазанышны ортасында ерлешген Гьасанланы уьйлери юртлулар кёп сююп барагъан ожакъ эди. Эпсиз ачыкъ юрекли Магьамматрасулгъа ва ону олжасы Нюржагьангъа абур-сый этип ахшамлар мунда хабаргъа кёп эргишилер ва къатынгишилер жыйыла эди. Тёбенавулда яшайгъан Жамав деген гишини хабарлары айрокъда къужурлу болгъан. Ол къолъязмаларда ва бусурман китапларда язылгъан дастанланы, назмуланы, хабарланы гёнгюнден биле. «Юсуп булан Зулайхатны», «Дагьир ва Зугьраны», Шихаммат къадини «Сапар ёлдашын», «Пайхаммарланы таварихин», Абусупиян апендини мавлетлерин арив ангы булан айта. Бир мююшде олтуруп Жамав агъавгъа тынглап турагъан 12 йыллыкъ Гьасан тарихи асарланы игитлерине ва оланы гьюнерлерине эпсиз уллу гьюрмет этген. Ол аз заманны ичинде атасыны зухунда бар бусурман китапланы ажамча охума уьйренген, сонг оланы къумукъ язывгъа гёчюрген. Школа чагъында таржума этген шо тарихи асарлары булангъы кёп япыракълы тептерлери Гьасанны китапханасында буссагьат да сакъланып тура.

Гьасанны асгерге къуллукъ этме ча­къыргъанда, ону бир къулагъына сувукъ тийип, яхшы эшитмей болгъан. Башгъалар гиччирек тетигин де залим этип айлана­гъанда, яшдан берли намусгъа байланып гелген Гьасан, комиссияны членлерине: «Мени асгерге алыгъыз», – деп тилеген. Гьасан Вологда деген йыракъ шимал шагьарда уьч йыл Ватангъа къуллукъ этип, чыныгъып гелди.

Дагъыстан пачалыкъ университетни о замангъы ректору Абуталип Абилович Абилов къол салып берген характерис­тикада булай сатырлар бар: «Гьасан Магьамматрасулович Оразаев университетде охугъан беш йылны узагъында гьар не затны да билме сюеген, бажарывлу ва эпсиз низамлы студент гьисапда танылды. Ол гьар йыл «дёрт» ва «беш» къыйматлагъа охуп турду. Студентлени илму жамиятында жагь кюйде ортакъчылыкъ этди. Яхшы охуйгъаны саялы, кёп керенлер савгъатланды. Илму-ахтарыв ишлерде гёрсетген гьаракаты учун университетни алимлерини совети Гь.Оразаевни аспирантурада охумакъ учун таклиф эте».

Амма Гьасан Оразаев охувун аспирантурада узатмагъан. Неге тюгюл, университетде охуй туруп, ол уьч йыл ахшамгъы дарслагъа юрюп, тарихи курсланы лап яхшы къыйматлагъа битдирген. Ол ярышгъа гьазирленген аргъумакъдай, оьзюн ишде сынама алгъасагъан ва 1977-нчи йылда СССР-ни илмулар академиясыны Дагъыстан филиалында тарих, археология ва этнография институтну илму къуллукъчусу болуп ишлеме башлагъан.

Бу йыл Гьасан Магьамматрасулович шо бир ишде, бир къуллукъда чалышагъанлы къыркъ йыл бите. Оьзю сайлагъан касбугъа гьакъ юрекден янашагъан алим Оразаев шо къыркъынчы йылны кимни де гьайрангъа къалдырардай натижалар булан къаршылай. Ол 330 илму асарны автору да дюр. Шолардан эллиси айрыча китаплар болуп чыкъгъан. Гьасан Оразаев онлар булангъы илму китапланы редактору да дюр.

Ол ажам ва латин язывлардан юзлер булангъы тюрлю асарланы къумукъ тилге гёчюрген. Гьасан Магьамматрасулович оьзюню яратывчулугъунда уллу алим Абусупиян Акаевни ругь варислигин къумукъ охувчугъа етишдирмек деген марипатлы ишни бойнуна алгъан. Шо бек къыйын борчну намуслу кюйде кютме де кюте. 1993-нчю, 1997-нчи ва 2010-нчу йылларда Гьасан Оразаев «Пайхаммарны ёлу булан» деген уьч китапны басмадан чыгъарды. Абусупиян апендини шиъруларын, тюркюлерин-назмуларын, дастанларын, масалларын, хабарларын ва башгъа асарларын къумукъ охувчулар онча да яхшы къабул этди чи, 6500 экземпляр булангъы шо уьч де китапны тиражы шоссагьат яйылып битди. 1994–1995-нчи йылларда Гьасан Оразаев тюрк илму жамиятны чакъырыву булан Анкара шагьарда болду, ондагъы университетлени бирисинде ишледи. Аслу мурат – дюньяда тюрк тилде сёйлейген миллетлени умуми грамматикасын яратмакъ.. Бугюнлерде эндирейли Ташав Гьажини гьакъында алим ёлдашы Исмайыл Ханмурзаев булан бирче китап язып тура. Ол имам Шамилни айтылгъан найыбы болгъан. Мычы­гъышгъа гёчюп, онда кёп йыллар яшагъан, ерли халкъны уллу абурун къазангъан. Саясанда гечинген. Мунда огъар уллу зиярат ишленген.

Филология илмуланы доктору, профессор Абдулгьаким Гьажиев булан бирче Гьасан Оразаев тёбенкъазанышлы алим Билал Алибековну эпсиз бай адабият ва фольклор варислигине багъышлангъан уллу китап язып туралар. Гьасан Оразаевни къумукъланы ислам адабиятына, тюркюлер язгъан Умму Камалны, Багъдат Алини, къакъашуралы Абдурагьманны ва оьзге аввалгъы шаирлерибизни яратывчулугъуна багъышлангъан китаплары да терен маъналы болажагъына бир де шеклик этмейбиз.