Wp/frs/Oostfräisk
| Oostfräisk | ||
| Oostfräisk, Oostfräisk Plat, Oostfräisk Tóól | ||
| Proot't in | Oostfräisland | |
| Prooters | 200.000 [1] | |
| Klassifikóósjoon | Indoeuropeesk | |
| Alfóbeet | Letiinsk Alfóbeet | |
| Tóólcodes | ||
| ISO-639-1 | - | |
| ISO-639-2 | gem (anner germóónsk tóólen) | |
| ISO-639-3 | frs | |
Dat Oostfräisk, ook wal Oostfräisk Plat of Oostfräisk Tóól nöymt, is 'n friiso-saksk tóól, däi up dat gebiit fan dat Oostfräisk Halfailand proot't word't.
Klassifikóósjoon
[edit | edit source]Oostfräisk höört bii däi friiso-saksk tóólgruep[2], 'n unnergruep fan dat Westleeğdüütsk, wat weer 'n unnergruep fan dat Leeğdüütsk bilden daajt. In kuntrast tau anner westleeğdüütsk tóólen, gaajt dat Oostfräisk näit up dat Olsaksk t'rüeğ, man undstun eerst lóóterweğ tüsken 1500 un 1800 uut Middelleeğdüütsk up fräisk substróót. As süstertóól fan dat Oostfräisk telt dat Gröyngersk, wat in d' neerlandsk Prowins Gröyngen proot't word't un net as dat Oostfräisk fanof 1500 uut Leeğdüütsk up oosterlaauwersfräisk substróót undstóón is[3].
Histoorje
[edit | edit source]Däi oorsprungelk tóól fan däi Fräisen in d' ruum tüsken Laauwers un Wäiser was dat Olfräisk, spesiifisk däi siin oostelk dióólektgruep Oosterlaauwersfräisk. Fanof 1500 set'de 'n däipgriipend tóólwannel in, doo dat Middelleeğdüütsk dat Fräisk eerst as skriivtóól un amtstóól ferdringen dee.
Man in däi münnelk kummunikóósjoon bleev dat Fräisk in 't n'rmóóel befolken noch langerder tiid bestóón. Däi oovergaang fultruk sük tüsken 1500 un 1800 as sliikend proses, däi siin uutgaangspunkt seeker in däi tsentren fan d' steeden lağ. Dat dor undstóón Oostfräisk is linguistisk säin 'n leeğdüütsk tóól, genaauer 'n friiso-saksk tóól, däi 'n stâark fräisk substróót upwist.
Oover 'n langerder tiidruum was d'r bii 'n almäien diglossii (tweitóóliğkaid) prentend, bit däi oorsprungelk fräisk tóól - mit uutnóóem fan 't Sóóterfräisk - kumpleet döör dat näj undstóón Oostfräisk erset't wur.
Geogróófsk ferbräiden
[edit | edit source]
Dat ferbräidensgebiit fan 't Oostfräisk ferstrekt sük primeer oover dat häiel Oostfräisk Halfailand in 't noordwest fan Leeğsaksen. Dat umfat't däi landkraisen Auerk, Fräisland, Läär un Witmund as ook däi kraisfräej stad Emden. Uutnoomen is däi süüdelk däil fan d' Landkrais Fräisland, däi Fräisk Wäied, wor Ollenbörğsk proot't word't. Däi gräens bild't d'r bii ruuğweğ däi oel ferloop fan dat Swâart Brak, wat frauer Oostfräisk fan dat Noordleeğdüütsk ofgrensde.
Buuten Europó finnent sük buutendeem histoorsk tóólailâan in d' USA, däi up uutwannernswellen uut dat 19. jorhunnert t'rüeğgóónt. In däilen fan Iowa, Illinois un Nebraska wur Oostfräisk döör dióósporó-gemäinden oover meerder generóósjoonen weğ as aldóóğstóól bruukt. 'N bekent biispil d'r föör is däi amerikóónsk-oostfräisk politikker Everett Dirksen uut Illinois, däi siin ollen uut Jäiver un Loppersem stamdent un däi siin maudertóól Oostfräisk was. Alwoo dat Oostfräisk in disser amerikóónsk gemäinden oover lâang tiid aldóóğstóól was, is dat aktîif gebruuk fandóóeğ grootendäils t'rüeğgóón. Doch gift dat ook fandóóeğ noch wat mäinskuppen, in däi däi tóól noch aktiif proot't word't. Nöymensweerd antóólen an prooters finnent sük fandóóeğ noch in Champaign County (Illinois) as ook in Grundy County (Iowa).
Dióólekten
[edit | edit source]Dat Oostfräisk däilt sük in fäär grôot hoovddióólekten, däi sük döör 'n luudferskuuven krakterisäären lóótent. Disser hoovddióólekten tofaalent boovendeem weer in lütjerder dióólektruumen, däi höör ferskeelen mäist lütjerder bünt un fan däi prooters mäist âal näit soo staark wornoomen wordent
Hoovddióólekten
[edit | edit source]Däi grôotst ferskeel tüsken däi oostfräisk dióólekten is dat uutprooten fan dat westgermóónsk ô, wat in däi ferskeelend dióólekten tels anners reóólisäärt word't.
| Reóólisäären | Gebiit | Biispil: mauder |
|---|---|---|
| au | Auerkerland, Süüdbraukmerland, Emden, Grootfeen, Krummhörn, Uplengen, Wiismaur | mauder |
| eau | Läär, Raiderland, Westooverläidingen | meauder |
| öy | Jüem, Maurmerland, Oosterfeen, Westerfeen | möyder |
| ou | Harlingerland, Jäiverland, Noordbraukmerland, Nörderland | mouder |
Dat uutprooten fan däi fäär au-luuden kan man anhand fan disser biispilsatsen gaud säin:
- Mauder, dau mii däi bauken, ik maut nóó d' skaul tau.
- Meauder, deau mii däi beauken, ik meaut nóó d' skeaul teau.
- Möyder, döy mii däi böyken, ik möyt nóó d' sköyl töy.
- Mouder, dou mii däi bouken, ik mout nóó d' skoul tou.
Aktuäel situóósjoon
[edit | edit source]Dat Oostfräisk word't ook fandóóeğ noch in wîid däilen fan Oostfräisland in d' aldağ proot't un däint fööl minsken as aldóógelk kummunikóósjoonsmiddel. Ook doo dat gebruuk in 't jungerder generóósjoon t'rüeğgóón is, lóótent sük besünners dat westelk Oostfräisland as ook däi ruum um däi stad Auerk wiiderhen as hooğbörgen fan däi tóól identifisäären[4].
Oostfräisk besit't in Düütskland upstünds kiin äigenstenniğ offisjäel stóótus un word't föör n'rmóól bii dat Leeğdüütsk unnerörnt, wat döör däi Europeesk Skartó fan däi Regjoonóól- of Minnerhaidstóólen skütst is[5]. Man dat gift ook bestreevens dat Oostfräisk, weegen siin grôot ofstand tau dat tradisjoonäel Leeğdüütsk, uptsoord an t' kennen[6].
Kiik ook
[edit | edit source]Wellen
[edit | edit source]
- ↑ Ethnologue - East Frisian Low Saxon, ofraupen up d' 30.04.2026 teegen 12:35 üer
- ↑ Johan Winkler: Algemeen Nederduitsch en Friesch dialecticon. Den Haag 1874.
- ↑ Eden, Berend, Höschen, Stefan: Sprachformen der Region Ostfriesland-Groningen Materialien und Unterrichtsvorschläge, Ostfriesisches Kultur- und Bildungszentrum 1987
- ↑ Strybny, Joachim (2009), Plattdeutsche Sprachlandschaften in Ostfriesland. Ostfriesische Landschaft https://bibliothek.ostfriesischelandschaft.de/wp-content/uploads/sites/3/dateiarchiv/624/Strybny-Sprachlandschaften.pdf
- ↑ Europóróód: „European Charter for Regional or Minority Languages“. Ooverblik oover däi döör däi Châarta skütst tóólen, d'r unner Leeğdüütsk in Düütskland. https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages
- ↑ Rümmele, Tobias (16.01.2023), Ostfriesisches Platt als Ostfrieslands einzige offizielle Sprache?. Ostfriesen Zeitung. https://www.oz-online.de/artikel/1331062/Ostfriesisches-Platt-als-Ostfrieslands-einzige-offizielle-Sprache