Wp/ann/Amerika Inyọn̄

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | annWp > ann > Amerika Inyọn̄

Amerika Inyọn̄

Egwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek Amerika agan̄ Inyọn̄ (òrere ebi kè ido èkukup me agan̄ inyọn̄ me emen Yuues).

Amerika Inyọn̄ ìre ge me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba èkukup me liyọn̄. Ọmọ ìkup me Ikike-iba agan̄ Inyọn̄ mè Ikike-iba Òsiki. Emen-awaji Atik otap ìkana ọmọ me agan̄ inyọn̄; Emen-awaji Atilantik otâtap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura; Emen-awaji Pasifik okakana ọmọ me agan̄ Òsiki; sà Amerika Òsiki mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me ntut òsiki me mbum-ura kan̄.

Ere Amerika Inyọn̄ okupbe me linyọn̄

Okike ijọn̄ îbenbe ìre 24 709 000 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso ita omîmin ichit me etete ikpele lek ijọn̄ cha. Ìmọnọ akọp mè irek gweregwen mè okpọkọ go me efit (16.5%) me lek otutuuk ijọn̄ linyọn̄. Me emen acha 2016, otu-ifûk ebiene iluluk me emen ìre: 579 024 000 ene òrọrọ inyi ọmọ ire òso ini ene ewabe me emen ichit. Ìkaan̄ akọp ido iba mè ita me emen. Usem ekitumu me emen îwa, ire usem Uket-chieen̄, mè Sipanish, mè Furench esibi isi igak usem kechilọ. Ikpele ama îwa si me emen; echi emalek iriọọn̄ erieen̄ ìre: Niyu Yọku, Meksiko, Lọs Angelis, Chikago, Bọstọn, Toronto, Dalas, San Furansisko, Ọstọn, Mayami, mè Filadelfia.

Ire isiruk chieen̄ ikpọ orọmijọn̄ ebi iluluk me emen Amerika Inyọn̄ mè ikpọ si otoko kiban̄, ikup kubọk ebi Yurop mè ebikaan̄ ere mè ebi Afirika egbaan̄ igwugwa. Môre bọn̄ iwot iman ebi Yurop ìkâkipulu ere ya mgbọ òrâraka, mè ebi Afirika ema ekekpulube me usun̄ egwugwa melek ebikaan̄ ere cha. Mije mkpulu ebi Yurop ekpulube ere ya, owuwa ebi Amerika Inyọn̄ ekitumu usem kire usem Uket-chieen̄, Sipanish, mè ìre Furench; orọmijọn̄ ido ìkukup me ere ya inikibet lek echi Ebi agan̄ Ichep-ura (òrere Yurop mè ido ìkûkup iriaak).

Erieen̄ ere yi, Amerika, egwen ibak Amerigo Vespusi [Amerigo Vespucci] òkôrere ogwu usọ òkọp uji-ile [explorer]. Îkọp uji me okwaan̄ isi esese ere me linyọn̄. Ọmọ orọ inyi ebi agan̄ Ichep-ura eriọọn̄ ibe ke îkaan̄ ere òkup ikeyi. Ìweek ere yi imun̄ me emen acha 1497. Eya orọ ebi usọ igwook ogugo-ijọn̄ [cartographers] enisa ere ya igwen ibak ọmọ mgbọ ekigwookbe ogugo-ijọn̄ ya me emen ikpa. Usini ene mîwut ifan̄a ibe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem ebikaan̄ ere ya; ke "America" sà ìre "Amerique" me usem Màyâ ìsibi "ijọn̄ (ido) efet okiwut me unye mgbọ geelek."


Nrọnnye[edit source]