Jump to content

Wp/yua/Sisbichén

From Wikimedia Incubator
< Wp | yua
Wp > yua > Sisbichén

U kuxtal u kaajnalilo'ob sisbichen

[edit | edit source]
Chemax
U najil kuj

Úuchilake‘ mix máak yaan te' chan kaaja', chéen ba'alche’ob yaani’, utsil loba’an, yaan nukuch che’obi‘, yaan jats’uts‘ u loolo'ob, u tsikbalta'al tumen juntúul nojoch máake‘ le chan kaaja‘ yaax kuxlaja’an máaki‘, je’ex bix u je’el mejen kaajobe, ma‘ jach ya’ab wíinik kuxlaja’ani‘, chéen ba'ale‘ yanchaj bix u páajtal u kuxtalo’ob uts tumen ku meentik k bin u koolo’ob uti’al u pajtal u jaanalo’ob, ku pak’iko’ob iis, iib, bu’ul, ixi’im, ts’íim, k’uum, iik yéetel tuláakal le ba’al je’el u pajtal u kuxtal ich koole‘. Ken xiko’ob ich koole‘ ku taasiko’ob juncháach bu’ul, junkúuch naal, uti’al u meentiko’ob u yocho’ob, tumenka’ache‘ mina’an ba'alo’ob ku konol jaantbil leti’ob pak’ik ba’ax ken u jaanto’ob. u ya'alik le nojoch máako’ u nook’obe' chéen yéetel xiich’ ku meyajtiko’ob, yéetel xan le xiibo’obo’ chen wíit’ ku ts’áaiko’ob, ti' juntúul máake’ chen kats’áam u nook’ yaan, beyxan le mejen paalalo’obo’ tumen ka'ache’ jach máan óootsil máak.

U lool jump’éel orquidea u k’aaba’e‘ sisbik (vainilla), leti‘ meentike‘ ka pa’at u k’aaba‘ Sisbikch’e’en

Ka‘ache‘ mina’an u k’íiwikil le chan kaajo‘, mix najo‘ob meyajta’an yéetel paak’, chéen mejen najo’ob meyajta‘an yéetel xa’an ts’o’oke' ma‘ jach ya’abi‘.

U yich kool

Chéen ba'ale‘ le úuchilako‘ mix máak u yojéel ts’íibi', mix xook, chéen jump’éel k’iine‘ le ka‘ k’uch le‘ españoles leti’ ka k’aaskuunso'ob bix yaniko’ob tumen laaj tseel ti’ob tuláakal le bax yaan ti’obo‘, ts’o’okole‘ laaj áalkabtabo’ob tu kuxtalo’ob, laaj bin u takubajo’ob, le kaaj luk’obo‘ mix máak p’áajti‘ chen leti‘ le wíiniko’ob k’uchobo‘, ka‘ kaaj u meyajta’al jump’éel u najil k’uuj te‘ chan kaajo‘. Ka máan ja'abo’obe‘ ka ts’o’oksa’ab le najil k’ujo‘ jach ts’uuts, chéen ba’ale k’uch jump’éel k’iine‘, laaj lúuk‘ máak te chan kaajo‘ ka p’aat mix ti' juntúul wíinik, p’aat laaj loba’an katéen, mix máak ku chen k’iin te chan kaajo‘, le kaajnalo’ob kache‘ laaj bino’ob u meet u mejen naayo’ob ts’u‘ k’áax, chéen ba’ale‘ le ka‘ tu yubajo’ob mix máak yaan te chan kaajo‘ ka kaj u suuto’ob, le p’atalo’ob nats’take‘ laaj suutnajo’ob tu’ux ka’ach yaax kuxlajano‘, le ka‘ tu yilajo’ob le nuxib najil k’ujo‘ jáak‘ u yóolo’ob.

Cacahuate
Xtop’

Le yáax máak k’uuch te‘ chan kaajo‘ tu yiilaj te‘ ichil le naj meyajtano‘ yaan jump’éel nuxib mayakche‘ meyajta’an yéetel paak‘, yook’ole‘ te yaan juntúul balam jach jeta’an nojoch chilikbaal yook’ol le mayak’che’o‘. Bey túun úuchik u ka‘ kaxta’al le chan kaaja‘, ka‘ máan k’iine’ ka‘ jo’op u ya’abta'al wíiniki‘. Te’ chan kaajo‘ yaan jump’éel ch’e’en jach man nojchil ma‘ jach náach k’íiwiki', tu ba’paache‘ yaan u lool jump’éel orquidea u k’aaba’e‘ sisbik (vainilla), leti‘ meentike‘ ka pa’at u k’aaba‘ sisbikch’e’en (en castellano sisbicchen o lugar de la vainilla), te‘ chan kaaja‘, beora'e' ya'ab máak yaani', kex 1300 máako’ob. Ya’ab xan wíinik ake’ le’ u naajil k’uujo’ mejen mako’ob meetej tumen te’ yaan u yoochel juntúul chan máaki’, u jo’ole’ bey úuriche’ ts’o’oke’ yaan u xiik’ yéetel xan le u boonilo’ chika’an ts’o’ok u jach máan úuchtak meyajta'ak yéetel póolbil túunich, ts’o’oke’ jach maaran ka'anal, yaan xan ka’akáach ma’ ts’o’oksani’. Chéen leti’ le nuxib naj jach máan úuchben te’ chan kaaja’.

Te'e' k’iina‘oba' láayli‘ u kuxtal wíinikobe’ yaane’ ku bino’ob ts’oon wa ch’uuk uti’al u jaanto’ob, tak xan ku meentik u koolo’ob, sáansamal le máakobo‘ ku bino’ob táan u pi’isáastal tu koolo’ob, yaane‘ ku meentik ka'ats’áak kool, yaane‘ kants’áak, junk’aalsáap yaan ti' jump’éel u táan u k’aan kool, le meyaj koolo‘ tuláakal ja’ab ku meenta'al, ichil u wiináalil mayo yéetel junio ku yúuchul pak’aal tumen te‘ suka’an u ts’áaik ja’i‘. Uti'al u béeytal u jaanta'al le naalo' yaan u páatal u wiináalil septiembre. Le je’ela’ ku meenta'al o jo’olbesajil tuláakal ba’al ku ch’abáal te’ ich koolo’ tumen yaan u yuumil kanáantik, ken ts’o’ojke je’el u páajtal u ch’abal ti'al jaantbile’.

Chuuy

U je'el ba'al xane’ le xko'olelo'obo ku meentiko'ob u juuch'o'ob, yaane' óoxmúut ixi'im ku bisik juuch'bil uti'al u pak'achto'ob. Taak xan uti'al u jaanlo'obe' ku chakiko'ob kantúuk bu'ul wakex iib, bejla’ te' k’iinoba' yaan xan le xko'olelo’obo’ ku chuuy k’áano’ob, tak ku chuuy íipilo’ob uti’al u pajtal u yaantik u yiichamo’ob, yaano’obe’ ku k’eelko’ob xtop’ yéetel cacahuate, le je’ela’ ku konko’ob, 45 junwúuts’ cacahuate yéetel 75 junwúuts’ xtóop’, yéetel xan ku juuch’ko’ob xa’ak’, a peso u konko’ob junwóol. Le paalalo’obo' laaj ku xoko’ob tak xan le xi'ipalalo’obo’, chéen wa jaytúul ma'atech u bin najil xook, yaan xane' chichantako’ob chéen jo’op' u bisalo’ob ich kool meyaj.

Bey túun úuchik u kaajal u kuxtal máak way chan kaaje', yéetel beyxan úuchik u ka’ kaxta'al yéetel u ts’abal u k’aaba’ sisbikch’e’en. Beyxan úuchik u kuxtal máak way kaaje’ tak beejla’ te' k’iinoba’.