Wp/yua/Kij

Le kije' (Agave fourcroydes, káastlan t'aan: henequén) jump'éel pak'al ku ch'íijil ichil península Yucatán yéetel yaan u noj k'a'abetil ichil u historia, u economía yéetel u kuxtalil le máasewalo'ob. Le pak'ala' yaan u nojoch xíiwil ya'ax, jach yaayaj yéetel yaan u t'uut' ku kanáantik leti' ti' ba'alche'ob. Ku ch'íijil ma'alob ichil lu'umilo'ob chokoj yéetel ichil kúuchilo'ob ma' yaan ya'ab ja', tumen yaan u muuk' uti'al u kuxtal ichil jejeláas xaalo'ob.

Ichil le sigloil XIX yéetel tu yáaxil sigloil XX, le kijo' tu p'áat bey jump'éel ti' le asab k'a'abet pak'alo'ob ichil Yucatán. U su'utso'ob ku jéets'iko'ob uti'al u jóok'sik le soskil, jump'éel fibra jach muuk' ku meyajta'al uti'al u beetik suum, redes, costales, k'áano'ob, mecates yéetel ya'ab uláak' ba'alo'ob. Tumen u noj konol ichil ya'ab noj lu'umo'ob, le ki' k'ajóolta'an bey "oro verde" ti' Yukatán, tumen tu ts'áaj ya'ab meyaj yéetel tojol ti' miles máako'ob.

Le kije' yaan xan u noj k'a'abetil ichil le yóok'ol kaab. Ku yáantik u je'ets'el le lu'um, ku kanáantik ti' u lu'ubul tumen iik' yéetel ja', bey xan ku ts'áaik najil kuxtal ti' ya'ab insectoso'ob yéetel ba'alche'ob. Ti' le k'iino'oba', u bagazo yéetel uláak' p'éelilo'ob ku meyajta'al xan uti'al u beetik papel, fertilizantes orgánicos, materiales ecológicos yéetel biocombustibles.

Ti' u kuxtalil le mayao'ob, le ki' ma' chéen jump'éel pak'al, ba'ale' jump'éel k'ajlayil ku ye'esik u meyajil yéetel u muuk'il le máasewalo'ob. Tak xan, yaan ya'ab haciendas henequeneras, museos yéetel kúuchilo'ob ku ye'esik u historia yéetel u meyajil le kije'. Tumen lela', jach k'a'abet u kanáanta'al yéetel u xookta'al uti'al u p'áatal bey jump'éel patrimonio natural yéetel cultural ti' Yucatán.

Yéetel u meyajil ts’íib le ki’, Yucatán ku ts’áaik u k’áat chi’ob ya’ab u k’aaba’ tu lu’umil. Le ki’ lelo’ ts’íibta’an tumen maaya’ob tu ka’achil k’iinilo’ob, tumen u ya’axche’ u yaantal tu’ux ku meyaj tu’ux ku meentik k’áaxil, suum, yéetel ya’ab ba’alo’ob.

Ti’ le ja’abtak XIX, le ki’ ts’o’ok u yéetel u boomil yaan u ja’ats’kab. Yucatán tu k’uchul tu najil u lu’umil tu yóok’ol kaab ti’ u meyaj suum yéetel k’áaxil. Le “yáax taak’in” tu ts’áaj u ts’o’okolil u meyaj, tu beetaj najil ti’yal’ob, yéetel tu jats’utsil le kaajilo’ob ku ts’íibta’al bejla’e’.

Haciedao'ob

Jach táaj ka'a'ana'achaj ichil u kuxtal maaya kaaj. K'uch u k'iinil ti' jets'a'an u yantal taak'ini', ich kastelane' k'ajóolta'ab je'el bix oro verde, tumen ya'ab ayik'aalil tu beetaj u yantal. Ya'ab kaaj síijo'ob ikil anchajik haciendao'ob tu'ux ku pa'ak'al yéetel ku meyajta'ala le kijo'. Bey mina'an tu'ux u kajtal máako', u yuumul le haciendao', ku ts'áaik naj ti' u meeyjilo'ob. Jejeláas haciendaobe', tu ebetaj xan u t'aak'ino'ob, yéetele' ku bo'otik u meeyjilo'ob.

Jáawik u meyajta'al kij

Ikil u jo'ocha'al kije', ku beeta'al suumo'ob jach k'a'ana'an ti' tuláakal meyaj, ba'ale' ka'aj k'uch le suumo'ob beeta'an yéetel plastikoo', ka'aj xhéen u k'abéetkunsa'al suum.

Bejla'e' le haciendaobo', tso'ok u su'utulo'ob hotelil, yaan xan haciendaob tu'ux ku ye'esa'al bix u meyajta'al kij ka'achij.

Bejla’e’

Bey xan bejla’e’, ya’ab haciendao’ob ku suut u ka’ajalil yéetel ku meyaj tu ximbalil. Le máako’ob ku suut u k’áaxil, ku wilik u meyajil le nojoch meyajil tso’ok u paach, yéetel ku kanik bix u meyajil le maaya wíiniko’ob. Le ki’ mix máax tu beetik ts’o’ok, táan u k’a’abetik ti’ meyajil k’ab’ob, k’áan’ob yéetel suut ka’ansajil.

Tu bin u páajtal a wíinikil ka’ansik le tuukulil Yucatán, tumen le ki’ ma’ chéen junp’éel xiu’’, ba’ale’ junp’éel ts’íibta’anil u páajtalil yéetel kuxtal.

Táan u yáaxkúunsik u k’áaxal le xíiw ki’ob’ tak xan u yáanal jump’éel xaal tu’ux yaan u táanil u satik, tumen u yiliko’ob plantíos ku béeytal ma’atech u yiliko’ob ti’ le lu’umilo’. U síijil fibras sintéticas, le máax ku páajtal yéetel u ma’alob ma’ uts políticas públicas ts’o’ok u yáantiko’ob u yáaxpajalil.