Wp/yua/Kaan

Kaan

Ch'i'ibalil:

Animalia

Filo:

Subfilo:

Clase:

Subclase:

Superorden:

Orden:

Suborden:

Serpentes
Linnaeus, 1758

Le kaan yaan u k’áat jach nojoch ichil u tuukul máaya. Ma’ chéen juntúul ba’alche’, ba’ale’ junp’éel u ye’esajil ku ya’alaj u jo’osa’al kaan yéetel lu’um. Le nojoch kaan Kukulkán ku ya’alaj u k’áat chi’oba’ ichil kaan yéetel kab. Ichil Chichén Itzá, ichil le k’iin je’ex k’iin yéetel áak’ab ku jach junp’éel, ku yúuchul u wilik bix u bin u wíinklil le kaan ichil le múultuuno', junp’éel jach jats’uts meyaj máaya.

Le kaano’ob yaan ichil k’áax yéetel tu’ux ku kuxtalo’ob bey xan. Ku meyajo’ob ichil u lu’umil tumen ku kanáantik je’el ba’alo’ob. Ti’ le máak k’uchul, u k’ajóoltik le kaano’ob ku ts’áaik u páajtalil u na’at bix u yaantal u lu’um yéetel bix u yaakunaj le máaya’ob. Le ba’alo’ ma’ chéen u wilik, ba’ale’ u ka’ansajil.

Kaano'ob

Ooch kaan

Le Ooch kaan (Boa imperator) tu lu'mil Yucatane jump'éel kaan jach nojoch ma' yaan u yéetel k'áak'as ts'íib (veneno), máa ts'íits'iik kani' le ti'e chen ku jasik yoo' mak, beey xáan ku jantik le kakas kanilo'ob.bey xaan ku kaláantik u si' le máakob te k'áaxo'. Ku kuxtal ichil k'áaxo'ob, ka'anche'o'ob yéetel tu'ux yaan ya'ab che'. Ku jantik chuup mejen ba'alche'ob, je'el bix miis, ch'íich'o'ob yéetel uláak' chan báalche'ob. Le kaana' ku p'íits'ik u yéek' tumen u wíinkil uti'al u jantik, ma' tumen veneno. Ku yáantik u je'ets'el u ya'abil chan báalche'ob ichil u lu'umil.

Tsáab kaan

Le Tsáab kaan (Crotalus tzabcan) wa coralillo jump'éel kaan yaan u k'áak'as ts'íib (veneno) yéetel yaan u tzab ichil u xuul u neek', ba'ax ku beetik jump'éel t'aan wa ku péek'. Ku kuxtal ichil k'áaxo'ob, ka'anal lu'um yéetel tu'ux yaan xak' che'. Ku jantik miis, chuup yéetel uláak' chan báalche'ob. Le kaana' ma' suuk u p'áatal ti' máak wa ma' táan u yúuchul k'áas ti'. K'a'abet u p'áatal ichil u kúuchil tumen yaan u noj k'a'abetil ichil u lu'umil.

Uluum kaan

Le Uluum kaan (Tantilla melanocephala) jump'éel chan kaan jach chichan yéetel ma' k'áak'as ti' máak. Ku kuxtal ichil lu'um, yáanal ja'ats' che' yéetel ichil su'uts' lu'um. Ku jantik síin, chan xulab yéetel uláak' chan ba'alche'ob. Tumen ku kuxtal yáanal lu'um, ma' suuk u yila'al. Le kaana' ku yáantik u je'ets'el u ya'abil chan ba'alche'ob ichil k'áax.

Chay kaan

Le Chay kaan (Drymarchon melanurus) jump'éel kaan nojoch, ma' yaan u k'áak'as ts'íib (veneno) yéetel jach séeba'an u bin. Ku kuxtal ichil k'áaxo'ob, sak'aab yéetel tu'ux yaan ya'ab che'. Ku jantik roedores, ch'íich'o'ob, lagartijas yéetel uláak' kaano'ob, je'el bix kaan yaan u k'áak'as ts'íib (veneno). Tumen lela', ku yáantik u je'ets'el u yáabil uláak' báalche'ob. Ma' suuk u k'áaxik máak wa ma' ku tsola'al.

Coralillo

Le Coralillo (Micrurus diastema) jump'éel kaan yaan u k'áak'as ts'íib (veneno) jach muuk'. Ku k'ajóolta'al tumen u booxil chak, k'aan yéetel éek' tu pach. Ku kuxtal ichil k'áaxo'ob, ka'anal lu'um yéetel tu'ux yaan su'uts' lu'um. Ku jantik uláak' chan kaano'ob, lagartijas yéetel chan báalche'ob. Ma' suuk u p'áatal ti' máak, ba'ale' wa ku yilik jump'éel coralillo, ma'alob u p'áatal u bin tumen yaan u k'áak'as ts'íib (veneno) jach muuk'.

Wóolpóoch'

Le Wóolpóoch' (Agkistrodon russeolus) jump'éel kaan yaan u ts'íib jach muuk', ku k'uchul chéen ichil u lu'umil península Yukatán. Le kaana' yaan u booxil chak-chak, chak ek' yéetel k'ank'an, yéetel yaan u jejeláas wóolilo'ob tu pach ba'ax ku yáantik u mukul ichil su'uts' lu'um yéetel ichil k'áax. Ku kuxtal ichil k'áaxo'ob, ya'axché'ilo'ob, ka'anche'o'ob yéetel tu'ux yaan ya'ab xak'al yéetel lu'um su'uts'.

Le wóolpóoch'o' ku jantik miis, chuup, lagartijas, bak' yéetel uláak' chan báalche'ob. Tumen le meyaja', ku yáantik u je'ets'el u ya'abil chan báalche'ob yéetel ku kanáantik u xuulil le lu'umilo'. Ku suuk u bin ak'ab yéetel ku mukaj u ba'ax ichil u k'áaxo'ob; ma' suuk u p'áatal ti' máak wa ma' táan u yúuchul k'áas ti'. Tumen yaan u ts'íib jach muuk', wa juntúul máak ku chi'ibal tumen le wóolpóoch'o', k'a'abet u kaxtik aj-ts'áak tu séeb yéetel ma' u beetik ba'ax ku yáantik u k'áas u k'oja'anil. Le kaana' yaan u noj k'a'abetil ichil u lu'umil, tumen ku yáantik u je'ets'el u yáabil u janalilo'ob yéetel ku yaantal jump'éel ma'alob equilibrio ecológico.

Ya'ax kaan

Le Ya'ax kaan (Leptophis mexicanus) jump'éel kaan ya'axboox, jach séeba'an yéetel ma' yaan u veneno k'áak'as ti' máak. Ku kuxtal ichil che'o'ob yéetel k'áaxo'ob, tu'ux ku p'éek' ti' u k'ab che'. Ku jantik bak', lagartijas, ch'íich' yéetel uláak' chan ba'alche'ob. Le kaana' jach uts ti' u lu'umil, tumen ku yáantik u je'ets'el u ya'abil u janalilo'ob yéetel ma' suuk u p'áatal ti' máak.