Le kéejo’ ku ya'alati' ich kastlan Venado (Cervidae), tu ch’i’ibalil le ba’alche’obo’ ku chu’ucho’ob, táakbejsaj, kéej, alce; le je’ela’ ku chukik u aalile' tak 450 kg. Bey xan le chan kéej pudú sudamericano, ku aaltal tak 8 wa 10 kg, chan beek'echtak u yooko’ob, u maaye’ ka’a xa’ay yéetel chowak u kaalo’ob, chowak u polo’ob wej keetel ti’ u làak’ ch’i’ibal le ba'alche' k'ajolta'an bey alce, le kéejo' suuk u jaantik su'uk, wa uláak' jejeláas xiiwo'ob, uláak' ba'alche' ku wej keeteltike' le ti'e' renoso, u ni’ boox, u tso’otsel chokua u boonil.
Yaan kéej sak u nej,ichil u lu’umil Yucatán, Quintana Roo, Campeche. Le ba’alche’oba’ ku yanta’alo’ob tu wina'alil mayo, ti’ le wina'ala’ ku yantaal u mejenilo’ob.
Kéeje' juntúul chan ba'alche' jach táaj k'ajóola'an tu lu'umil mayab.
Kéej pudú
Ya'ab tsikbalo'ob yaan tu paach u ts'o'onol Kéej, je'el bix le u yuumil Kéejo'ob. Ku ya'ala'ale', le k'iin ts'o'ok u píitmáan u kiinsa'al Kéejo'ob men juntúul máake', ku tíip'il u Yuumil Kéejo'ob ti'al u ja'asik u yóol tia'al u k'a'asik ti' jts'oon u k'iinil u bin u beet u meyajil looj, lela' ti'al u páajtal u ka'a suut ts'oon. Wa ma' tu beetik le meyaja', je'el u páajtal u k'oja'antale', wa tak u kiinsa'al tumen u yéetel jts'oonil'ob le kéen xi'ik p'uuje'.
Le Kéejo' juntúul ba’alche’ jach k’a’abet ichil u kuxtal maaya. Ka’ach, le máasewalo’obo' ku k’áaxik le Kéejo' tumen u ts’áaik ja’analti' yéetel u yila’al ichil k’iino’ob nojoch. Ma’ chéen ku k’áaxik, ba’ale’ ku beetik yéetel yaakunaj yéetel k’ajóoltik le lu’um yéetel le yuumo’ob, tumen ku ts’áaik u níibóolallil tumen u meyaj.
Bejla’e’, le Kéejo' ku yaantal ichil ya’ab k’iino’ob yéetel meyajo’ob ichil kaajo’ob Yucatán. Ti’ le máak k’uchul, ku páajtal u ja’anal u bak’el bey pibil yéetel pipian. Ku yaantal xan ichil óok'ot yéetel ba'alo'ob ku beeta'al k'ab tu’ux ku ts’áaik u na’at bix u yaantal u tuukul máaya. U k’ajóoltik le Kéejo' ku ts’áaik u páajtalil u na’at u meyajil wíinkil yéetel u lu’um.
_female_Chiloe.jpg)
