Wp/yua/K'oxol

K’oxol Aedes aegypti

Le K’oxol leti’ juntúul chan ba’alche’ jach suuk u yila’al tu lu’umil Yucatán tumen u k’iinil k’áank’ab yéetel u ya’abil ja’. Yaan ya’ab u jejeláas máako’ob; ichil le jach k’ajóolta’ano’ob yaan le Aedes aegypti yéetel le Culex. Le K’oxol’ob ku yáantal ichil ja’ ku p’áatal ichil ba’alo’ob, yéetel ku yaantal u k’áat chi’oba’al ichil le k’áax, tumen ku janal tumen chi’ich’o’ob, soots’o’ob, kay yéetel láak’ ba’alche’o’ob. Tu lu’umil Yucatán ts’o’ok u k’ajóolta’al ya’ab ma’alob 50 jejeláas u máak xuuxo’ob, ku ye’esik u ya’abtal le chan ba’alche’o’ob ichil le lu’um.

K'oxol

Ba'axi'

Ich Káastlan t'aan ku k'aaba'tik: Mosco yéetel mosquito. Le K'oxolo' juntúul ik'el jach ya'abach máak ku kíinsik, yaan asab 3,500 u jejeláasil.

Tu'ux ku kuxtal

Le mejen iik'elo'oba' ku kaxtik kúuchilo'ob tu'ux ets'ekbal ja', wáa nu'ukulo'ob tu'ux yaan ja', ichile' ku p'atik u ye'elo'obi' tu'ux ku seen tóop'lo'ob.

Bix a kaláankabáati'

unaj a páaktik a soolar, yéetel a láaj pixik kúuchilo'ob tu'ux je'el u páajtal u yets'tal ja'e', a chiinchimpooltik ch'oyo'ob wa nu'ukulo'ob ka chupik yéetel ja'.

K'oja'anilo'ob ku tsa'aysik

Le k'oxolo' ku tsa'aysik jejeláas k'oja'anilo'ob je'el bix:

Dengue, Zika, Malaria, Chikungunya, Paludismo.

Chakiste wa chaquiste (Chan K’oxol)

Chakiste wa chaquiste (Chan K’oxol), Ceratopogonidae

Le chakiste leti’ jump’éel jach Chan K’oxol ku kaxtik u ki’ichpam ja’ yéetel lu’umilo’ob yaan u ya’ab ja’. Ma’ chéen chan u wíinklil, ba’ale’ u chi’ik ku ts’áik chakil, yaaj yéetel jach ya’ab k’áax ti’ le wíinklil. Jach suuk u chíikpajal tu k’áak’náab k’iin (tu jéel k’iin) yéetel ichil le lu’umilo’ob najil k’áak’náab yéetel lu’um jach ja’ats’. Tumen jach chan, yaan k’iino’ob ku páajtal u máan tu xéet’ le mosquitero’ob, yéetel lelo’ ku beetik u jach k’ajóolta’al tumen le máako’ob tu lu’umil Yucatán.