Le k'ambul (káastlan t'aan: hocofaisán wáa faisán) leti' juntúul ch'íich' yaan ti' u peetenil Yucatán u k'aaba' científico Crax rubra, jump’éel nojoch muut tu yéetelil Cracidae, yaan chokwa' yéetel boox, u k'umel u pool u nej jach chowaak, kaap'éel u xau. Ku jaantik ik'elo'ob beyxan xíiw yéetel yiich che'. Le chan ch'íich' taan u xuulo'ob yóok'ol kaab a k'áat a wilik e u beyta ilik ti' le zoológico. U síijilil yaan ti’ sur u noj lu’umil México, Belice, Guatemala yéetel uláak’ lu’umilo’ob ichil Centroamérica yéetel Sudamérica. Way tu lu’umil Yucatáne’ je’el u paajtal u kaxtáal ichil k’áaxo’ob tropicalo’ob mix jach xu’upulo’ob. Le xi’ib muuto’ jach boox u boonil, yaan jump’éel p’u’uk’ ti’ u pool yéetel jump’éel pik’ k’an ichil u xe’ u chi’. Le ch’úupal muuto’ chak-chak u boonil yéetel yaan u xek’ u boonil boox yéetel sak.
K'ambul
Le kambulo’ ku jaantik u wich che’ob, yich pak’ala’ob, nikte’, xook’ yéetel chan ba’alo’ob ku kaxantik ichil k’áax. Tumen ku jaantik ya’ab yich che’, ku yáantik u xu’ulsik u yichil ya’ab pak’ala’ob, lela’ ku ts’áaik u yáantajil ti’ u síijil u yáax che’ob yéetel u je’el kuxtal le k’áaxo’. Ku kuxtal ti’ lu’um ma’ jach k’aas meyajta’an tumen máak, ba’ale’ bejla’e’ yaan u k’aasilo’ob tumen u xu’upul le k’áaxo’ob yéetel tumen ku ch’a’abil. Tumen le je’ela’, yaan u kanáanta’al tumen ya’ab múuch’ meyajilo’ob ti’ u yóok’ol kaab, tumen jach k’a’abet ti’ u je’el kuxtal le k’áaxo’ob tropicalo’ob.
_-_female.jpg)
