Jump to content

Wp/yua/K'éek'en

From Wikimedia Incubator
< Wp | yua
Wp > yua > K'éek'en
K'éek'en

Ch'i'ibalil:
Filo:
Clase:
Orden:
Suborden:
Láak'tsilil:
Subfamilia:
Género:
Sus
Jejeláasil:
Sus domesticus
Erxleben, 1777

Le k'éek'en (Sus domesticus wáa Sus scrofa domesticus; káastlan t'aan: Cochino puerco, cerdo)[1] juntúul ba'alche' u boonil boox, wa sáas, wa chakchak, ku jantik k'uun yéetel ixi'im, ku yaalataj tu naajil wíiniko'ob. Bey xan ku jantik bu'ul, xu'uk, sakab, xíiw, yéetel jejeláas janal ku ts'a'abal ti' tumen máako'ob. Le k'éek'eno' jump'éel ba'alche' ku jantik ba'ax ku k'a'abéet, tumen leti' ma' chéen jump'éel janal ku jantik, ba'ale' ku jaantik jejeláas janal.

Xlech

Le K'éek'eno' yaan u ni' jach p'áatal, u xikin noj, yéetel u muuk'ul óok'ol ku beetik u paakat ba'ax yaan ichil lu'um. Ma' jach uts' u k'áat chi'ich'ik, ba'ale' jach uts' u xikin yéetel u ni', tumen bey ku k'ajóoltik u janal yéetel u k'áaxil.

Le xch'úupal k'éek'en (xlech), ku k'aaba'e' súut, suut u yáantal u paalalo'ob junkúul ja'ab wa ka'atéen ichil jun ja'ab. Yaan u páajtal u síijil ya'ab paalalo'ob tu jump'éel síijil, lelo' ku béeytal waxak (ocho), wa beyxan más. Le chan paalalo'obo' ku k'aaba'e' chan k'éek'eno'ob, yéetel ku ch'íijo'ob séeba' tumen uts' u yits'at yéetel u janal.

Chan k'éek'eno'ob

Tu kaajilo'ob yéetel tu k'áaxo'ob Yucatáne', ya'ab máako'ob ku yaalaj k'éek'en tumen leti' ku ts'áaik bak', k'iinam yéetel boox ki', ba'ax ku meyajtiko'ob ti' janalo'ob je'ex píibil k'éek'en, chicharrón, longaniza yéetel jejeláas máakilo'ob. Bey xan, u k'ab yéetel u boox ki' ku meyajtiko'ob ichil u meyaj kuxtal.

K'a'abet u kanáantik le k'éek'eno' tumen uts', ku ts'a'abal uts' ja', janal, yéetel jump'éel naj tu'ux ma' yaan k'áak'náab yéetel ma' yaan ya'ab k'áax. Beye' ku ch'íijil ma'alob, ku sa'astal yéetel ku ts'áaik ya'ab utsil ti' u kuxtal wíiniko'ob yéetel ti' u meyajil kaaj.

Tu'ux ch'a'abij

[edit | edit source]
  1. Groves, Colin P. (1995). «On the nomenclature of domestic animals». Bulletin of Zoological Nomenclature. 52 (2): 137–141. doi:10.5962/bhl.part.6749. Biodiversity Heritage Library (ich inglés).