Wp/yua/Juuch'

Juuch' wa sakan, le je'ela' ku taal ti' le ixi'imo', le ba'al je'ela' jach ku meyaj ti' u kajnáalilo'ob u péetlu'umil Yucatán, tumen sáansamal ku k'abéetkunsa'al uti'al le janalo', le ba'al je'ela' tumen tu péetlu'umil Yucatáne' ti kajankbal u ch'ilakabil maaya wíiniko'obi', máaxo'ob ku taalo'ob wa beeta'ab yéetel ixi'im, ba'ale' le je'ela' láaytli bey u tuukulil ya'ab u kaajalilo'ob Mesoamérica.

Bix u beeta'al

Tu kaajilo'ob Yucatane' ya'abkach máako'obe' ku beetik u koolo'ob tu'ux ku pak'iko'ob nal yéetel uláak' u xa'akilo'ob (k'úum, iis, iib, chi'ikan, ichil uláak'o'ob), le je'ela' leti' ku cha'abal le ixi'im ku suut juuch'ilo' chéen p'el u ts'o'okol u jo'ochole' le xunáano'obo' ku chakiko'ob u yiixi'imo'ob uti'al u k'uminta'al uti'al u bisiko'ob juch'bil beya' ku jóok'ol u sakamil wa u juuch'il utia'al u pak'achta'al waaj.

Ba'ax ku beeta'al yéetel le juuch'o'/sakam

Yéetel le juuch'o' ku beeta'al uláak' janalo'ob wa uk'ulo'ob je'el bix:

Piim

Le piim jump'éel janal meyajta'an yéetel ixi'im, ku jats'uts kúuchul u juuch' yéetel ku p'íisiko'ob ichil ja'. Ts'o'okole' ku k'eyta'al ichil k'áak' wa ku p'íibil ichil píib, yéetel ya'abach ku ts'áabal ichil ko'ol, sikil wa ts'íib yéetel ch'ooj. Le piimo' jump'éel janal k'ajóolta'an ichil Yucatán tumen u ma'alob u jaantbil yéetel u noj nojts'íibil.

Píib

Le píib ma' chéen u k'aaba' jun janal, ba'ale' xan u meyajil u p'íibil janal ichil lu'um yéetel tuun. Le waajo'ob, pibes yéetel u láak' janalo'ob ku p'íibil ichil le píibo' ti'al u ch'a'ik u ju'uts' yéetel u ki'. Le meyaja' yaan tu yichil u suku'unil le maya'ob desde u yáax k'iino'ob.

Chachak waaj

Le chachak waaj jump'éel janal meyajta'an yéetel juuch', ku ts'áabal u ta'ab yéetel jejeláas nukuch paak'alo'ob, je'el bix pepita molida wa manteca, ku k'eyta'al ichil comal. Ku jaanta'al bey uk'ul wa bey u yéet janalil uláak' ba'alo'ob.

Vaporcitos

Le vaporcitos waajo'ob ku meyajta'al yéetel juuch', ku b'alik ichil u le' ja'as wa le' xa'an, ka ts'o'okole' ku chukta'al yéetel vapor. Je'el u p'íitil tamal, ba'ale' suutil yéetel chan u p'éel. Ku ts'áabal ichil ya'ab k'iino'ob k'iinamo'ob yéetel noj janalo'ob.

Chak bi' waaj

Le chak bi' waaj jump'éel waaj chak chak u booxil tumen u meyajil yéetel k'uxub. Ku meyajta'al yéetel juuch', ku jats'uts k'eyta'al ichil comal yéetel ku jaanta'al yéetel ch'ooj, bu'ul wa jejeláas janalo'ob. U k'aaba' ya'alik u chakil u booxil le waajo'.

Waaj

Le waaj u k'aaba' general ti'al tortilla ichil maayat'aan. Ku meyajta'al yéetel juuch' ku taal tu ixi'imil nixtamalizado. Le waajo' u noj janalil le maaya'ob desde óoxp'éel mil ja'ab máasewal kuxtal, yéetel ku yaantal ichil tuláakal janal k'iino'ob.

Sa'

Le sa' jump'éel janal meyajta'an yéetel juuch' jach séeba'an. Ku p'íisiko'ob yéetel ja', ka ku ts'áabal ichil k'áak' ti'al u su'uts'ul. Ichil jejeláas kaajo'ob ku jaanta'al bey chan janal wa bey yéet ts'íibil ch'ooj.

K'eyem

Le k'eyem jump'éel janal meyajta'an yéetel juuch' ku p'íitil yéetel ku k'eyta'al ichil comal. Je'el u meyajil ku k'eexel tu kaaj ku kaaj, ba'ale' leti' yaan ichil u janalilo'ob le máasewalo'ob yéetel ku jaanta'al yéetel sikil, bu'ul wa ch'ooj.