Wp/yua/Iipíil

Iipíil (ku taal ti’ náhuatl: huipilli ‘blusa o vestido adornado’), ku ya’ala’al xan ti’ iipíil tu petenil Yucatán, jump’éel u úuchben búuk u sijnáal kajnáalilo’ob yétel mestizos tu noojol México yéetel Centroamérica.

Jump’éel chowak nook’, suukile’ beeta’an yéetel ka’ajaats wa óoxjaats chowak kan anay nook’, ku nu’up’ul tu tséelo’ob yéetel chuuy, cinta wa u tíitichal nook’, je’ek’ab ka’anal utia’al u kaalil yéetel, wa nup’a’an u tséelo’obe’ ku p’a’atal u joolil utia’al uk’abil. Jump’éel úuchben iipíil, le ku k’a’abetkuunsa’al utia’al kili’ichkuunajo’, suukana’anile’ sakalbil u beeta’al yéetel juntats’ ichil ku ji’it’il u jats’utsil, wa ku chu’uyul, wa yéetel cinta, wáa encajes ku ta’ak’al ti’. Ba’ale’, yaan xan iipilo’ob beeta’an yéetel mambil nook’.

Jejeláas bix u chowakil jump’éel iipíil, yaane’ kóom chen utia’al u pixik u ka’analil u wíinklal máak wa chowak tak u k’uchul lu’um. Tu yóok’lal bix jump’éel iipile’ ku yojéelta’al ba’ax u ch’i’ibal máak takik wa ba’ax kaajil u taal, tumeen tuláakal kaaj yaan u jela’anil bix u sakaltik yéetel ba’ax ku bisik u chuuyil wa bix ku u xa’ak’til u chuuyil. Le kili’ich iipilo’ ku meyaj utia’al ts’o’okol beel, muknáal, xunáano’ob wa tak utia’al u nook’ santos.

Le iipilo’ ku búukinta’al tumeen xsijnáal ko’olelo’ob tuláakal u péetlu’umil Mesoamérica (tu noojol México tak tu chúumuk lu’umil América) kex wa ka’anal u ch’i’ibal wa ma’ tak ya’abach ja’ab ma’ayli’ k’uchuk sak wíiniko’ob wey Americae’. Tak bejla’e’ lela’ jump’éel nook’ ya’ab u búukinta’al.

Tu’ux jach chika’an u búukionta’ale’ tu méek’táanlu’umilo’ob Chiapas, Yucatán, Quintana Roo, Oaxaca, Tabasco, Kaampech, Hidalgo, Michoacán (tu’ux ku k’aaba’ta’al huenango), Veracruz yéetel Morelos.

Tu chúumuk lu’umil Américae’ ku ta’akal tumeen u ko’olelilo’ob Guatemala. Tu kaajil Cuetzalan, Pueblae’ ja’abmanja’ab ku beeta’al jump’éel u máank’inalil café yéetel iipíil k’aaba’ta’an Feria del Huipil y del Café, káaj tu ja’abil 1949.

Bixij

El Salvador

Tu noj lu’umil El Salvadore’ ku k’aaba’ta’al huipil, chen ti’ le ku takik le ko’olelo’ob ku pixik chen tu t’e’et’ tak tu kaabalil u wíinklalo’. Le huipilo’ jump’éel nukuch nojoch nook’ síijil ichil le yáax kúultuurilo’ob Mesoamérica, yéetel ku beetik yéetel telar de cintura, ku yáantal u xookilo’ob, u xíiwilo’ob yéetel u jejeláas ts’íibo’ob ku ye’esik u kúultuuril yéetel u kaajal le máako’ob ku takiko’ob.

Ichil El Salvador, le huipilo’ jach k’ajóolta’an ichil le almehen t’aano’ob Náhuat yéetel ichil u suukilo’ob le pueblos originarios, ba’ale’ bejla’e’ ma’ ya’ab máako’ob ku yúuchul u yéeytal, chen ichil nojoch k’iino’ob, u meyajil folklórico yéetel u kanáantaj u patrimonio cultural.

Guatemala

Bejla’e’ tu noj lu’umil Guatemalae’ jach ya’ab u ta’akal iipíil, tu’ux u ya’abil u sijnáal kajnáalilo’ob je’el bix K’iche’ob, Q’eqchi’, Kaqchikel yéetel Mam, ichil u láak’o’obe’, min oli’ u chúumuk u kajnáalilo’obe’, xuulul ku takiko’ob iipíil.

Le iipíilo’ ma’ chéen jump’éel nook’; jump’éel ts’íib ku ye’esik u kúultuuril, u tsikbalil yéetel u k’ajlayil le kaajilo’ob. U jejeláas xíiwilo’ob, u boonilo’ob yéetel u meyajil chuuyo’ ku ts’áik u na’atik ba’ax kaajal tu taal le máak, ba’ax u suukil yéetel ba’ax u nojil u meyaj. Ya’ab iipíilo’ob ku chuuyta’al yéetel telar de cintura, jump’éel noj meyaj ku páajtal tu yáax máako’ob Mesoamérica. Bejla’e’, yaan ya’ab ko’olelo’ob mayao’ob ku kanáantiko’ob le meyaja’, ku beetiko’ob iipíil yo’osal u suut kuxa’an u patrimonio cultural yéetel u tsolik u jejeláas kúultuuril Guatemala.

México

Méxicoe’ ku búukinta’al oli’ je’el tu’uxak tu’uk’ kaajil, je’el bix Puebla, Queretaro yéetel tu lu’umilo’ob huastecos. Tu noj petenil Yucataane’, tu méek’táankaajil Yucatáne’ le nook’ beya’ ku k’aaba’tik iipíil.

Tu jach jats’utsile’ le iipíil ku chúukbesik jump’éel terno (jump’éel nook’ yaan óoxjaats ti’): jubón, piik yéetel iipíil. Jump’éel iipíile’ suukile’ sak, táats ka’anal tak kaabal, núup’ chuya’an tu tséel, chen ku p’a’atal u joolil utia’al u k’abilo’ob yéetel jump’éel tu ka’analil utia’al u kaalil. U kaalil, u k’abil yéetel u kaabalile’ chuya’an jejeláas u jats’uts boonilo’ob. Tu lu’umil Yucataane’, yáanal le iipilo’ ku bin jump’éel júuk nook’ ku k’aaba’ta’al piik ich maayt’aan, suuka’anil chuya’an chen tu kaabalil.

Le ka’aj k’uch sak wíiniko’ob, ichil siglo XVI, u ko’olelilo’ob Yucataane’ suuk u máano’ob chaknuul tu t’e’et’ tak ka’anal. Le aj k’iino’ob taalo’ob yéetel le sak wíiniko’obo’ tu tukultajo’obe’ lelo’ ma’ no’oja’an tu táan u paakato’obi’, ka’ tu beetaj u pixik u yiimo’ob yéetel jump’éel búuk k’aaba’ta’ab guaypil wa güipil, jump’éel t’aan ku taal ti’ huipilli, jump’éel t’aan nahuatl u taal. Le nook’ táanili’ u búukinta’al táantanxel lu’umilo’ob Méxicoe’, ku beeta’al yéetel óoxxóot’ nook’ ken nu’upuke’ ku beetik jump’éel búuk yaan ka’ap’éel u joolil utia’al u k’abil yéetel u láak’ jump’éel utia’al u kaalil. Le búuko’ ku k’uchul tu píix wa tak tu yook máax takik, tu’ux ku juljit’ta’al u k’u’uk’mel kuutsja’ wa ku chu’uyul yéetel u tso’otsel t’u’ul utia’al u jats’utskuunsa’al. Bey siijlil le iipil ku ta’akal bejlao’. Diego López de Cogolludoe’, ku t’aan tu yóok’lal le nook’a’.

u chuupule' kul jipil
Iipíil
Iipíil

Nicaragua

Nicaraguae’ le iipilo’ ku ya’ala’al xan ti’ “traje del mestizaje”, tumen ku yaantal ichil u meyajil u múuch’ul u kúultuuril le pueblos originarios yéetel le táanilo’ob europeos. Le trajeo’ suuk u yúuchul taksa’al ichil u nojoch k’iino’ob, bailes folklóricos yéetel u ja’abililo’ob kaaj, yéetel ku beetik yéetel jump’éel blusa, enagua, pañuelo, cintas yéetel jejeláas bordados. Ichil u ja’abil 2023, le Huipil Nicaragüense ts’a’ab u k’aaba’ bey Patrimonio Inmaterial, Artístico yéetel Cultural de la Nación, tumen u noj tuukulil yéetel u k’áat chi’ ti’ u identidad cultural le nojoch lu’umo’. Ku ya’alal xan u “Vestido de Fiesta de nuestros Pueblos”, tumen ku ye’esik u yuumil u suukil yéetel u kúultuuril le jejeláas kaajilo’ob Nicaragua.