Le chak bojonja'o' (káastelan t'aan: sandía) leti’ jump’éel ich ti’ u láak’tsil le plantas cucurbitáceas. U k’aaba’ científicoe': Citrullus lanatus, yéetel tu tukultajilo’ob u káajal yaan ti’ África.[1] K’ajóolta’an tumen u nojoch k’aaba’, ya’ax u paach yéetel chak u ts'u, ch’ujuk yéetel ya’ab ja’ ichil. Jach uts ti’ le lu’umilo’ob chak k’iin tumen u ki’ chuuk yéetel u suutukil.
Le chak bojonja'a' ku ts’áaik vitaminas, minerales yéetel antioxidantes je’ex licopeno, le ku ts’áaik u chak bo’onil. U neek’o’ob (semillas) xan ma’alob u janal. Bejla’e’ ku pa’ak’al ti’ ya’ab noj lu’umo’ob yóok’ol kaab yéetel leti’ jump’éel ich ku ya’ab janal tumen ya’ab máako’ob.
Chak bojonja' ku taal ti' África. Ku pa'ak'al ich kóol tuláakal kaajo'ob yaan yóok'ol kaab, jump'éel nojoch pepónide.
Tu kaajajilo'ob Yucatáne' yaan tu'ux ku pa'ak'al je'el bix:
ichkool
tu táankab naj.
Ba'ale' yaan ku ya'ala'al ti' bey u xa'akil janale', le je'el tuuna' u k'áat u ya'ale' yaan u chúukbesik' ba'ax k'aa'béet uti'al u janal máak sáansamal.
Chak bojonja'
Le ba'al je'ela' ku bin u yak'ilakil tu kaaba' le nalo', le je'ela' ku múul meyaj bey u kanáantik ma' u seen tijil le lu'umo' tumen ma' tu jach pakta'al tumen k'iin, yéetel xan ya'ab juntéenele' ku ch'utak tu k'ab le nalo', le o'olal ku ya'ala'al bey u múuch meyajo'ob.
Chak bojonja'
Tu lu'umil Yucatáne' ku k'abéetkunsa'al ti'al u beeta'al u síis ja'il ti'al uk'bil; ku jaanta'al xan chéen beyo'.
Yaan kaajo'ob tu'ux ku jelpesa'al u túuts'il, ti'al u páajtal u yoksa'al ichil refrigerador. Ilawil cuadrado chak bojo ja'.
