Wp/yua/Bix u meyajta'al kool

Ku ya'alik le nukuch máako'obo' utia'al u beetik u koolo'obe' k'a'anan u beeta'al jeejeláas ba'alo'ob, uti'al u jóok'ol uts tuláakal u meyajil, tumen wa ku xáak'abta'al wa ma' táan u meyajta'al jump'éele' je'el u k'askúuntik tuláakal le meyaj ku beetbil ichil tuláakal ja'abo' tumen ja'ali' bey u náajalta'alo'.

U xíimbal kaxta'al kool

Ku yáax xíimbaltiko'ob u lu'umil utia'al ka'aj béeychajak u yiliko'ob wa ma'alob uti'al u meyajtiko'ob, wa ma'alob tu yilajo'obe' ku jolch'aktiko'ob ku ts'o'okole' ku p'isiko'ob u paach yéetel ku ts'áaiko'ob u xu'uk'il utia'al u yiloko'ob jayts'áak ts'o'ok u beetiko'ob yéetel u yiliko'ob u ts'áaik u p'iis beka'aj ken u meyajto'obi', ku kooliko'ob.

U k'iinil u yúuchul kool

U beeta'al le koolo', yaan ba'ax u yil le lu'um yéeya'ab uti'al kolbilo', tumen wa nukuch k'aaxe' ku káajal u ko'olol tak tu wina'alil agosto tak diciembre, tumen nukuch che', k'abéet ti' ya'ab k'iin uti'al u tijil ma'alob, le mejen k'áaxo' ku ko'olol bey tu wina'alil enero tak marzo, uti'al u tijil uts, yéetel le sak'abo' le je'elo' ku béeytal u ko'olol tak ka'ap'éel semana wa jumpéel semana u yúuchul le tooko'.

U tóoka'al

Le kéen ts'o'okok u yúuchuk le koolo', unaj u míista'al u ba'ak'pach, uti'al beyo' le k'iin ku tóoka'ale' le k'áako' ma' u jook'ol chéen ku p'áatal ichil le yaan kool, béeyxan ku bak't'abta'al tu kúulpachil le iik'o' uti'al ma' u bin u yelel chaambelil, tumen beyo' ma' táan u jáan púuts'ul le k'áako'. chéen p'el u k'uchul óol chúumuk u yelel le kool t'aba'an tu kúulpach le iik'o', ku t'a'abal túun tu beel le iik', tumen le je'ela' jach chich u bin yo'olal le iik'o', beytúuno' óol chúumuk le kool ku nuupul le k'aako', beyo' ma' táan u puuts'ul.

U líik'sa'al sakab

Le k'iin ku tóokbil le koolo', k'abéet u t'alkunsa'al sakab uti'al e yuumtsilo'ob, tumen leti'ob kanáantik le máaxo'ob beetik le meyaj le k'iin, yéetel beeyxan tuláakal u k'iinil u meyajta'al, tumen wa ku ts'aabal janal ti'ob jach ku bin to'on utsil tumen ku kanáantiko'on yéetel xan jach ku náajalta'al le ba'axo'ob ku pa'ak'al ti' le koolo'.

U xóobta'al iik' uti'al tóok

Uti'al u yúuchul le tooko' ya'ab ba'alo'ob ku beeta'al ichilo'obe' le máax ku tóoko'obo' ku xuxubtiko'ob le iik'o'ob uti'al u yáantajo'ob, uti'al u natiskuba'ob tu súutukil le meyajo', beyo' ka jóok'ok tuláakal tu beel, ka elek le kool utso', tumen le leti'obe' u yuumtsilo'ob le k'áax tu'ux ku yúuchul le meyajo'. Beyo' ku k'áatiko'ob uts tu yok'olo'ob ka jóok'ok uts le meyajo'.

U t'a'anal ba'alche' ka'alikil u tóoka'al kool

Uti'al u tóoka'al le koolo', le máax jo'olpesik le meyaja' ku xuxubtik wa xóobtik le ba'alche'ob yaan ichil uti'al u jóok'olo'ob, tumen nu ka'aj tóokbil le koolo', le ba'ala je'ela' ku beeta'ale' uti'al ma' u yelel le ba'alche'ob je'el bix kaan, aak, mejen beech', weech, kéej, kitam, wa je'el ba'axak ba'alche'il yaan ichil lekoolo'. táan u xoob le máako', ku ya'alik jóok'one'ex, nu ka'aj úuchul tóok, jóok'ene'ex bik eleke'ex, yéetel le ba'ax ku beeta'ala' ku kanáanta'al u yóok'ol kaab.

U pa'ak'al

Le kéen ts'o'okok tóoka'al le koolo', ku páak'ta'al u k'aaxal le cháak uti'al u kaajal le paak'alo', tumen chéen p'el u ch'ulul le lu'umo' ku ts'aabal le i'inajilo', wa nukuch k'áax le koolo' ku páak'ta'al u káaxal u ka'apáak cháak uti'al u pa'ak'al, tumen le yáax u k'aaxal ja'o' ma' táan u jach ch'ulik le lu'umo', le koolo'ob beeta'ab tu'ux yaan mejen k'áax wa ichil sak'abe', le je'elo' je'el u béeytal u pa'ak'al yáax k'a'nkach cháake' tumen ku ch'ulul le lu'umo'.

U wa'ats'al

U k'inil u waats'al le koolo' ku ch'uchul le kéen káajak k'aank'antal le nalo', le waats'o' ku lo'ochol óol tu chúumuk le nal uti'al u méekel, u nalilo' ku bin kabal, le je'ela' ku beeta'al yo'olal ya'ab ba'alo'ob, uti'al u kanáanta'al le nal uti'al ma' u k'astal tumen wa ma'e' le sa'am wa chaako' je'el u yokol ichile', beeyxan uti'al ma' u jaanta'al tumen ch'íich'o'obo', ba'ale' yaan wa jayp'éle taamil ku tasik le meyaja', tumen le kéen wa'ats'ake' ku natsik ti' le ba'alche'ob ku máan kabal je'el bix: chi'ik, kitam, kéej, yéetel uláak'o'ob.

U jo'ochol

U k'iinil u jo'ochol uti'al le je'ela' ku beeta'al junjump'iitil, chéen uti'al jaantbil ichil u yotocho'ob wa uti'al u jaant u yalak' ba'alche'ob, beyxan le ya'ab juntéenele' ku beeta'al le meyaj ichil jumpéel k'iin tumen ku bisa'al ya'ab maako'bo jooch, yéetel xan ku bisa'an camión taasik tu yotoch le nal jo'ocho'. yaan xane' ku ts'aabal ti' jumpéel ch'il ku beeta'al uti'al u líik'sa'al le nal wa ixi'im ku bin u jóok'ol ti' u yich le meyajo'.

Bin ichil u koolo'ob u míis u nu'ukulil tu'ux ken u tsáaj u nalo'ob, ku joochiko'ob, ti' le je'ela' ku xíixtiko'ob tak tu'ux ku yéeyiko'ob u ma'alobil yéetel u laabil, le je'ela' yaan ti' letio'obe'e' layli' ku meyajo'ob wáa ku joocho'ob yéetel xúuxak, ti' le je'ela' ku joósiko'ob u inajo'ob utia'al u pak'o'ob ti' u láak ja'ab. Le je'ela' bey u meyajta'al le kool tuméen le úuchben máako'obo'.

Xúul

Le xúul leti’ jump’éel herramienta kool ku meyajta’al tumen le máaya máako’ob ti’al u pak’ik ixi’im, bu’ul, kuum yéetel láak’ pak’alo’ob. Suuk u beetal yéetel jump’éel nojoch che’ yaan u jach ts’íik punta, ku meyaj ti’al u p’íitik chan hoolo’ob ichil lu’um tu’ux ku p’aatal le ixi’im wa le néeko'ob. Ts’o’ok ya’ab ja’abo’ob u meyajta’al ichil le kool maya, yéetel tak bejla’e’ yaan kaajo’ob tu lu’umil Yucatán ku k’uchul u meyajta’al tumen u ma’alobtal yéetel u yáantik le úuchben suukilo’ob kool.