Wp/yua/Baj

Baj
Ch'i'ibalil	Animalia
Phylum	Chordata
Classis	Mammalia
Ordo	Rodentia
Subordo	Castorimorpha
Láak'tsilil	Geomyidae

Baj

Ich káastelan t'aane': Tuza, topo.

Ba'axo'obi':

U ch'i'ibalil mejen ba'alchebo'ob ku síijilo'ob tu nak' u na' bey je'ex u nojochtale' ku p'aatik u chu'uch

Ichil uch’i’ibalil ch’o’obe' k’ajóolta’ano’ob bey baje' waj u ch’o’il ya’anal lu’um.

Tu'ux ku yila'aj:

Tu noj lu'umil América latina bey xan tu noj lu'umil Euroasia, suuk u kajtalo'ob yáanal lu' um tu'ux síis u yóolo'ob

Ba'ax ku jaantik:

Le bajo' ku jaantik u moonts mumun che'ob, bey je'ex u moonts ja'as, iis yéetel u láak' che'ob, ku jaantik xan u yiik'el che'obbey je'ex nook'ole'.

Bix u wíinkilal:

Le bajo'obo' k'as xa'ak'an u boonil yaan ich sáamal chaki', boox, chukwa' wa tak sáamalbooxi', leti'e' bey je'ex chan ch'o'e', u aalile' je'el u chukik Ich 100 gramos tak 2 kilose', u chowakile' je'el u ts'ik Ich 10 tal 30 centimetrose', u k'éewele' jach jaay ti'olelo' chich u máan yáanal lu'um, u wíikilale' mu'k'a'an ki'iki' baak'el ti'olelo' le úuchben yéetel le túumben máako'obo' ku cháachiko'ob ti'al jaanbil. Uláak ba’ax yan ti’ le ba’alche’oba’, leti' le u nukuch p’u’uk'o'obo', tu’ux ku taal u k’aaba’ ti’ Inglése'. “Pocket gophers”. Ti’ u yoot’el u p’u’uke’ yan bey u tuux bija’an ichil u chi’e' waj tak tu keléenbale', yanti’ u chichan icho'ob yéetel u kóom nej bey xan u tso’ots nej ti’al u yu’ubiko'ob bix yanik u beel te'e yanal le lu’um tu’ux ku kuxa'ano'.

Jump'éel u yúuchben tuukulil wey tu péetenil Yucataan yo'olal le chan ba'alcheba':

Ku tsiikbalta'ale' u chan baakele' u p'u'uko'obe' je'el u beytal u ch'uykinta'al tu k'ab mejen xiibo'obo' paalale' u ti'al ken nojochake' yaan u kanik u meyajt yéetel u páan ma'alob le iiso'.

Le tuza leti’ juntúul chan ba’al mamífero roedor ku yaan ichil ya’ab regiones ti’ México, yéetel xan ichil le península Yucatán. Ku k’ajóolta’al tumen u kuxtal ichil lu’um yéetel tumen u jach ma’alob áabilidad tu’ux ku p’aak’ach’ lu’um.

Ba’ax leti’ le tuza

Le tuza leti’ juntúul jaats ti’ le familia Geomyidae. Yaan u wíinkil mu'uk'a'an, u k’abo’ob tu ts’o’ok jach ya’ab mu'uk'a'an yéetel u Iich’ak najato’ob ti’ p’aak’ach’, u wíinkilil ichil chan icho’ob yéetel yaan jiit'iko'ob ichil u cheeks tu’ux ku k’áajal u ja’anal.

Ku p’áatal ya’ab u k’iino’ob yáanal lu'um tu’ux ku kanáantik u báaxtal depredadores yéetel tu’ux ku kaxtik u moots, u yich yéetel u xíiwo'ob ti’ u ja’anal.

U yila'al miatsil

Ichil kaajo'ob tu kaajil yéetel mayao’ob, le tuza leti’ juntúul ba’al k’ajóolal tumen u yáantik yéetel le lu’um. U yila’al suuk ku ts’áaik u tuukulil yéetel koolo’ob, tumen ku páajtal u ja’antik moots.

Tu láak’ u yila'al miatsil, ku k’ajóolta’al bey juntúul jump'éel jaats ti' teech le equilibrio ku yúuchul, wa xan yaan k’iino’ob ku tuukulta’al bey plaga wa ku beetik k'aasil ti’ koolo’ob.

U k’áat chi’oba’an ecológica

Wa yaan talamilo'ob ku ichil agricultura, le tuza xan ku beetik meyajo’ob jach páaybe'en:

• Ku ts’áaik iik' ti’ le lu’um tu’ux ku p’aak’ach’

• Ku yáantik u k’uchul ja’ ichil lu’um

• Ku ts’áaik u U túumbenkuunsa'al le nutrientes

Le meyajo’ob lela’ ku yáantik u kanáantik u toj óolal ti' le ecosistemao.