Wp/yua/Búuk

Búuk

Xookbil chuy

Búuk, úuch ka'ache' le máaxo'ob kaja'ano'ob way tu noj lu'umil Yuucatane' jela'an bix u jelkuba'ob.

Yaan k bin k'ajoltik bix ts'ok u bin u k'expajal tak ti' le k'iino'oba'.

Yáax búukilo'ob

Yáax ba'alo'ob k'a'abéet k a'alike' u buukil úuchben máako'obe' yaan u yila' yéetel ba'ax materialilo'ob yaanti'ob ka'ach úuchi'.

Beytuuna', ku páajtal k a'alike' le yáax nok'o'ob tu k'abetkúunsaj le úuchben máako'obo' beeta'an yéetel piits', u sóoskilil jejeláas xíiwo'ob beyxan u ts'o'otsel tamano'ob.

U yáax búukil Yuucatán

Tu noj lu'umil Yuucatane' le úuchben máayao'obo' ku búukintiko'ob:

Xiibo'obe: Le nook' k'ajóolta'an je'el bix eex

Ko'olelo'ob: Le nook' k'ajóolta'an je'el bix hipil

U buukil Yuucatán ti' le k'iino'oba'

Ti' le k'iino'oba'a u búukil u lu'umil yucatane' ku pajtal k a'alike':

Mestizos

U nook'il maaya miatsil:

• Wíiniko'ob: Sak nook', ku búukinta'al tuméen ya'ab máako'ob tu k'iinilo'ob yaan u k'iimbesajil u kaajilo'ob Yucatán

• Ko'olelo'ob: Hipilo'ob, u jejeláasil bix chuuybilako'ob (Xokbil chuuy, chuya'an ti' máaquina', subliminado ti' computadoora, etc.)

Ba'ale' k'a'abéet k a'alike' ti' le k'iinoba' yaan xiibo'ob yéetel ko'olelo'ob ku búukintiko'ob nook'o'ob ma' hiipil, ku kona'al ti' jejeláas ku'uchilo'ob.

Tu'ux ch'a'abij

Ba'alob ku ts'áabal yéetel:

• Tuup

• Lech kaal

• Xáacheb

• Ts´ipit

• Bóoch

• Pikit.