Wp/yua/Almanaake
jump'éel almanaake leti' jump'éel registro wa catálogo ku analte'obo' yaan tuláakal le k'iino'ob ti' le ja'abo', organizados tumen wi'inal, yéetel datos astronómicos bey le k'iino'oba' salida yéetel t'aba'an k'iino', le entrada le k'iino' ti' Amal signo ti' le zodiaco, le comienzo le estaciones, fases le uj', yéetel bey sucesivamente, bey xan ya'ab uláak' a'alajil t'aan relacionada yéetel k'inbesajo'ob religiosos yéetel civiles yéetel k'iino'ob santos. Le t'aan almanaake ku taal ti' le árabe المناخ al-manākh, u k'áat u ya'al "le k'iino'", ku ye'esik u yáax propósito ti' le agricultura, tu'ux tu ts'áaj a'alajil t'aan yo'osal le estaciones yéetel le clima.
Historia
[edit | edit source]
U yáax kúuchil le almanaake leti' le calendario climático griego, le Parapegma. Tolomeo, le astrónomo u Alejandría (siglo I d.C.), tu ts'íibtaj jump'éel tratado, Phaseis—"fases ti' le eek'o'obo' yéetel colección cambios climáticos" leti' le traducción completa ti' u título—le k'oja'ano'obo' jump'éel Parapegma, ku incluyó jump'éel tsoolol cambios climáticos ti' le estaciones regulares, le yáax yéetel ts'ook apariciones eek'o'obo' yéetel constelación ti' le sastal yéetel k'inbesajo'ob solares solsticios, organizados bin le ja'abo' solar. Le fenómenos climáticos bino'ob predecidos utilizando cálculos astronómicos, compilados bey jump'éel resumen observaciones hechas tumen jejeláas autoridades ichil le k'ajláayo'. Le Parapegma bin u compilado ichil siglos.
Tolomeo tu tuklaj le fenómenos astronómicos ku beetiko'ob u k'e'exel u k'iinil le k'iino'obo'; u tsoolil ba'axten ma' yanchaj jump'éel correlación exacta ichil le k'inbesajo'oba' leti'e' u le influencias físicas ti' uláak' wíinkilal celeste xan desempeñaron jump'éel ju'un. Le o'olale', tu yilaj u pronóstico le k'iino' jump'éel rama le astrología.
Tu lak'in, árabes, judíos yéetel convertidos importaron, desarrollaron yéetel adaptaron le precursores ti' le almanaake'obo' modernos. Tu káajbale', Beyxan ti' kaambalilo'ob le predicciones, tu ts'áajo'ob yaan tsolxikin yóok'ol le moralidad yéetel le higiene. Le invención le imprenta yéetel le aparición le tipografia permitió asab distribución almanaake'obo', conduciendo ti' u creciente aceptación yéetel k'ana'an ju'uno'ob ichil jump'éel creciente público. U t'aanil le a'almaj t'aano' yéetel, yóok'ol tuláakal, le contenido astrológico yéetel astronómico, tu beetaj u almanaake'obo' privilegiados yéetel publicaciones jach populares, ampliamente circuladas ichil jejeláas xook ts'aa.
Le almanaake'obo' wa calendarios ku yila'al ichil le literatura popular. Le t'aana' ma' jach pejorativo yéetel ku taal ti' bix u ts'a'abal ojéeltbil yéetel u ko'onol le ts'íibo'oba': ku ch'uykíinta'alo'ob tumen jump'éel suumo' tu ventanailo'ob u kúuchil koonol áanalte'ob. Le ba'ax suuk u beeta'ala' láayli' yaan ti' ya'ab tu'uxo'ob yóok'ol kaab. Tuméen u búukinta'al jach k'ajóolta'an, le almanaque'obo' je'el u páajtal u ja'atsal ti' ka'ap'éel múuch': ti' jump'éel k'ab, mejen folletos dirigidos ti' le kaaj'obo rurales wa ti' le periferias le ciudades, ka tu láak' k'ab, publicaciones asab chowaktako'ob, Yaan k'iine' incluso mejen áanalte'ob, ti' bix u volúmenes destinados ti' jump'éel audiencia asab burguesa yéetel urbana.
Le ken yáax beeta'ab le almanaque'obo', le máako'obo' láayli' tu yilajo'ob jach jump'íit jela'anil ichil u ya'ala'al bix u péek le eek'o'obo' yéetel le ja'o'obo', yéetel u ya'ala'al ba'ax ku taal u k'iini' tu sentido le adivinación. Juntúul ti' le españoles eruditos tu yilajo'ob u k'a'ana'anil jump'éel almanaake bin Rodrigo Zamorano, cosmógrafo ti' Felipe II, bey u ye'esik ti' u meyaj, Cronología y Repertorio de la Razón de los Tiempos, escrito ti' 1585.
Junp'éel ti' le úuchben almanaque'ob jóok'sa'ab Españao' leti' le Calendario Zaragozano-El Firmamento, beeta'ab tu ja'abil 1840 yéetel láayli' táan u jóok'sa'al. Tu ja'abil 1873, jóok' le Calendario del Profeta. jóok'sa'ab tu kaajil Alcoy (Alicante) tumen M. Gosálbez Botí. Tu kaajil Barcelona, tu ja'abil 1876, jóok'sa'ab u Calendario del Ermitaño de los Pirineos. ku ya'ala'al bey jump'éel "almanaque religioso, astronómico yéetel literario" yéetel "ku nupikubáa yéetel le meridiano Barcelona, je'el bix u k'iinil español, ku meyajtik u almanaake'obo' le santos ti' le martirología romana-española." Tak tu káajbale', ts'íibta'an ich kastláan t'aan castellano, tak tu ja'abil 2015, xan ich catalán. Ts'o'ok u jóok'sa'al ichil 140 ja'abo'ob. Ukp'éel almanaake ku jóok'sa'al te' islas Baleares. Bey xan k'ajóolta'ano'ob bey "parenòstic" ich catalán. Le asab úuchbeno' leti' le almanaake uti'al le islas Baleares... bejla'e' ku jóok'sa'al tumen Hora Nova. Ka'ache', El Pitiuso (1945-1979), jóok'sa'ab tu kaajil Ibiza tumen le folklorista Joan Castelló Guasch, jóok'sa'ab. Ka'a káajsa'ab ich catalán tumen le Instituto d' Estudis Eivissencs lajun ja'abo'ob ka'ache'. Le je'ela' almanaake xan ku jóok'sa'al ich catalán: Calendario dels Pagesos (Barcelona), Calendari Porrerenc (tak 1994 ti' Porreres, Mallorca), Calendario dels Brillants (Benissa, Alicante), Calendario Mallorquí de S'Arenal (Llucmajor) yéetel le Calendario Mallorquí de Salorquí. O Gaiteiro de Lugo yéetel O Mintireiro Verdadeiro jóok'sa'abo'ob ich gallego.
Torres Villarroel tu jóok'saj Los Piscatores, le je'ela' tu ch'a'aj u muuk'il u ts'íibil inglés.
Tu lu'umil Américae', le almanaake asab úuchbeno' leti' le Galván Calendario, ku jóok'sa'al mantats' tu noj kaajil México tak 1827. U taal ti' le imprenta Murguía yaan ka'ach tu noj kaajil México yéetel u k'aaba'e' tu yo'olal u yáax editor, Mariano Galván Rivera. ichil u kaajil Méxicoe', le almanaake ku nupikubáa yéetel u búukinta'al kool, tu yo'olal le ba'ax suuk u beeta'al ichil le koolnáalo'ob mexicano'obo' u t'u'uchpachtik u k'iinilo'ob paak'alo'ob yéetel jooch je'el bix u k'iinilo'ob le uj'. Bey xan u ts'íibta'al bey u meyaj ti' le tradición u corte u tso'otsel ko'olelo'obo', ku asociados yéetel le fases lunares, yéetel utia'al u k'aaba' máako'ob.
Almanaake'obo' contemporáneo'ob
[edit | edit source]Le almanaake'obo contemporáneo'ob je'el bix le Almanaake Mundial, le Almanaake ti' le New York Times yéetel le Almanaake ti' le Old Farmer's ts'o'ok u kóochkinsik u alcance yéetel u contenido asab te'elo' u contrapartes históricos. Le Almanaake'obo' bejla'e' ku táakbesik jump'éel presentación chukáan ti' datos estadísticos yéetel descriptivos ku pixiko'ob tuláakal yóok'ol kaab. Le ba'ax ku ya'ala'alo' ku táakbesik xan tsikbalo'ob yóok'ol ba'alo'ob k'ana'an ju'uno'ob yéetel jump'éel resumen ti' k'inbesajo'ob históricos recientes.
Le ba'alo'ob jach k'a'ana'antak ku t'aan ti' le almanaque'obo' (ku chíikpajal ti' u tsoolil) leti'obe': geografía, jala'achil, demografía, agricultura, economía yéetel negocios, toj óolal yéetel ts'aak, religión, medios comunicación, transporte, ciencia yéetel ma'alo'obtal, deportes yéetel premios.
Yaan xan almanaake'obo especializados ku jóok'sa'alo'ob, je'ebix The Almanac of American Politics ku jóok'sa'al tumen le National Journal.
Tu ja'abil 2004, Eric Utne, máax ka'ach editor ti' Utne Reader, káaj u jóok'sik Cosmo Doogood's Urban Almanac. Le ba'ax ku ya'alik le almanaake ku táakbesik jump'éel calendario sáansamal, náakake' u yaak'il ti' ka'an yéetel áak'ab, pronósticos ti' le k'iino', jump'éel náakake' u yaak'il ti' le flora yéetel fauna urbana, tsikbalo'ob, proverbios, citas, yéetel refranes famosos, tsikbalo'ob paach k'iinbesajo'ob, cha'ano'ob, yéetel k'inbesajo'ob históricos, k'iin-k'aaba' yéetel k'iinil u kíimil jejeláas máako'ob k'ajóolta'ano'ob, k'aayo'ob, k'aayo'ob, k'aayo'ob k'inbesajo'ob astronómicos, yéetel u láak'o'ob.
Tu lu'umil Italia, le Almanacco Barbanera yéetel Il Vero Sesto Cajo Baccelli (Florencia) ku chíikpajal bey almanaake'obo clásicos ba'ale' modernos. Tu lu'umil Portugal, O Seringador (Porto) yéetel Borda d' Agua (Lisboa) jach k'ajóolta'ano'ob. Tu lu'umil Europa, Old Moore's Almanack yéetel Mondplaner (Múnich, Alemania) xan ku k'a'ana'antal u yila'al.
Bey jump'éel ch'aaj k'ana'an ju'uno'ob, le almanaake desempeña jump'éel ju'un significativo ti' le cha'ano' "Back to the Future Part II."
Véase también
[edit | edit source]Enlaces externos
[edit | edit source]Template:Commonscat Template:Wikcionario
Por país
[edit | edit source]- Almanaque Interanual con feriados argentinos
- Almanaque del Norte de Chipre
- Libro Almanaque Escuela Para Todos (Centroamérica)
Categoría:Calendarios Categoría:Instrumentos de medición Categoría:Palabras y frases en árabe