Jump to content

Wp/yua/1901

From Wikimedia Incubator
< Wp | yua
Wp > yua > 1901
T'Ho', 1901
U meyajil kí
Don Francisco Cantón Rosado, Gobernador ti' Yucatán, 1901

1901 jumpel u ja'abil ti' Calendario gregoriano.

Ti’ 1901, le política Yucatán ku k’amik u control tumen Olegario Molina yéetel élite henequenera. Ku k’áatik comercio tu yóok’ol kaab.

Le hacienda’ob ku jach nojochkunta’al: ma’ xa’ak producción ba’ale’ controlil máasewáalo’ob. Le ferrocarril ku nojochkunta’al yéetel ku ts’aabal conexión Progreso.

Enero:

[edit | edit source]

1 ti' enero:

• Yáax k'iin ti' le siglo XX

• U Comunidadil Australia, u ka'ap'éel dominio británico, ku jets'ik yo'osal u múuch'ul seis colonias. Le seis colonia'obo' leti'obe': Nueva Gales del Sur, Victoria, Queensland, Australia del Sur, Australia Occidental yéetel Tasmania.

• Nigeria ku suut jump'éel protectorado británico.

• Tu lu'umil España, u k'iinil way sijnáaleche' ku ch'a'abal tu yo'olal u Meridianoil Greenwich.

• U yáax beejil yóok'ol kaab, 200 kilómetros u chowakil, ku je'ebel tu lu'umil Madagascar tu lu'umil Francia.

• Le petróleoo' kaxta'ab tu lu'umil Texas (Estados Unidos) tu k'iinil 10 ti' enero ti' 1901.

• 22 ti' enero: Tu lu'umil Inglaterra, Eduardo VII tu ch'a'aj u kúuchil le reina Victoria ts'o'ok u kíimilo'.

Febrero:

[edit | edit source]

• 1 ti' febrero: Le parque de atracciones Tibidabo ku je'ek'abta'al tu kaajil Barcelona.

• 1 ti' febrero: Pablo Picasso yéetel Francisco de Asís Soler tu kaxto'ob le revista Arte Joven (Táankelem Arte), ku jóok'sik jo'op'éel números, yéetel u oficinas ti' le calle Olivar ti' le barrio Lavapiés ti' Madrid.

• 1 ti' febrero: K'áak'o'ob ku káajal le petróleo ruso ti' Bakú (bejla'e' Azerbaiyán).

• 7 ti' febrero: Le reina Wilhelmina ku ts'o'okol u beel yéetel le duque Enrique de Mecklenburg tu kaajil La Haya.

• 9 ti' febrero: Agenor Goluchowski, ministro austrohúngaro ti' asuntos exteriores, ku garantizar u soberanía le Sublime Porte ti' jump'éel ts'íib ti' u yéetmeyajo'ob italiano.

• 14 ti' febrero: Mercedes de Borbón (princesa de Asturias) ku ts'o'okol u beel yéetel Carlos de Borbón tu kaajil Madrid, lela' tu beetaj u yantal k'a'am protesta.

• 15 ti' febrero: U jala'achil Estados Unidose' ma' tu yóotaj u k'aj óolt u noj a'almaj t'aanil Cuba bey jump'éel noj lu'umil independiente ti' Estados Unidos.

• 15 ti' febrero: Le club kocha'wóolis Alianza Lima ku káajal tu noj kaajil Lima yáanal u k'aaba' "Sport Alianza." Juntúul le clubes kocha'wóolis asab nukuch ti' Perú.

• 21 ti' febrero: Albert Einstein ku suut u kajnáalil Zurich.

• 23 ti' febrero: U kaajil Comodoro Rivadaviae' ku káajal tu lu'umil Chubut, Argentina.

• 23 ti' febrero: Le barco británico City of the Rio de Janeiro ku búulul naats' ti' le puente Golden Gate ti' San Francisco, tu beetaj u kíimil 130 máako'ob. Le cheemo' ku t'óochpajal yéetel tuunicho'ob yéetel ku k'astal.

Marzo:

[edit | edit source]

• 1 ti' marzo: Le yáax jaats ti' le ferrocarril elevado ti' Elberfeld (bejla'e' Wuppertal, Alemania) ku yokol meyaj.

• 23 ti' marzo: Estados Unidos ku bo'otik España uti'al u konik u islas Sulu (Filipinas).

• 23 ti' marzo: Ku beeta'al u k'aaba' u méek'táankaajil Vilallonga.

• 23 ti' marzo: Le yóok'ol kaaba' ku yojéeltik tu kaajil Transvaal (noojol África), ko'olelo'ob yéetel paalalo'ob boer táan u kíimilo'ob tumen wi'ij te' campos de concentración británicos.

• 28 ti' marzo: Emilio Aguinaldo y Famy, u yáax noj jala'achil Filipinas, ku ch'a'abal tumen u muuk'il Estados Unidos ichil u ba'atelil Filipinas yéetel Estados Unidos.

• 31 ti' marzo: Junp'éel terremoto 7.2 magnitud golpea le k'áak'náabo' Negro, generando jump'éel tsunami 5 metros ku devasta le zonas costeras u Bulgaria yéetel Rumania.

Abril:

[edit | edit source]

• 1 ti' abril: Ya'abkach much'táambalo'ob ku beeta'al tu lu'umil España, maases tu lu'umil A Coruña yéetel Málaga.

• 1 ti' abril: tu lu'umil España ku jets'ik u nu'ukbesajilo'ob uti'al u máan tranvía.

• 6 ti' abril: Ku yantal ba'atelilo'ob tu yóok'lal u páajtalil u k'amik máak tu lu'umil Suiza.

Mayo:

[edit | edit source]

• 3 ti' mayo: Le nojoch k'áak'o' 1901 ku káajal tu kaajil Jacksonville, Florida.

• 5 ti' mayo: Ts'o'ok u ba'atelil u jáalk'abil maaya'ob tu lu'umil México, kex tumen le máasewalo'ob ku ba'atelo'obo' yaan u seguer u xu'ulsa'alo'ob ichil le uláak' lajun ja'abo'obo'.

• 9 ti' mayo: Le yáax parlamento australiano ku je'ek'abta'al tu kaajil Melbourne, Australia.

• 14 ti' mayo: ku ch'a'abal u ts'ook ballena tu jáal k'áak'náab vasco.

• 17 ti' mayo: Le mercado accionario ku lúubul ti' Estados Unidos.

• 24 ti' mayo: 78 mineros kíimo'ob tu kaajil Caerphilly, Gales del Sur.

• 25 ti' mayo: Club Atlético River Plate ku káajal tu noj kaajil Buenos Aires, Argentina.

• 27 ti' mayo: Le empresa batería almacenamiento Edison u fundada ti' Nueva Jersey.

• 28 ti' mayo: Tu lu'umil Irán (k'ajóolta'an je'el bix Persia tu lak'in tak 1935), le empresario británico William Knox D'Arcy tu manaj tumen £20,000 le monopolio ti' le exploración petróleo ichil 60 ja'abo'ob, ti' jump'éel territorio 1,200,000 kilómetros báapaachil.

Junio:

[edit | edit source]

• 12 ti' junio: Estados Unidos ku jets'ik jump'éel "protectorado" de facto yóok'ol Cuba (yo'osal le enmienda Platt), yéetel ku asegurar, yo'osal le arrendamiento, le k'oja'ano'obo' Guantánamo (ku meyaj bejla'e' bey jump'éel k'oja'ano'obo' militar yéetel kúuchil detención).

• 12 ti' junio: Te' Academia de Ciencias de París, le físico francés Henri Becquerel ku ts'áaik jump'éel demostración yóok'ol le radiactividad.

• 21 yéetel 23 ti' junio: le Partido Socialista Radical yéetel Radical ku káajal tu lu'umil Francia.

Julio:

[edit | edit source]

• 8 ti' julio: Club Cienciano ku káajal tu noj kaajil Cusco. Le club emblemático ti' le noj kaajil imperial jach le chen club peruano tak bejla'e' u ganado títulos internacionales, ts'o'ok u ganado le Copa Sudamericana yéetel le Recopa Sudamericana.

• 20 ti' julio: u representanteilo'ob le sultán Abd al-Aziz u Marruecos yéetel le gobernador general francés u Argelia, Paul Révoil, firmaron le Protocolo u París, ku demarca le frontera ichil Marruecos yéetel Argelia francesa.

Agosto:

[edit | edit source]

• 23 ti' agosto: Tu lu'umil Francia, le Aiguille du Dru yéetel Le Petit Aiguille du Dru ku na'akal tumen yáax ka'atéen.

• 31 ti' agosto: Tu kaajil Gipuzkoa (País Vasco), u oficinail le periódico Correo de Guipúzcoa ku yokol tumen u aj meyajo'ob le k'áak'náabo'.

• 31 ti' agosto: Tu lu'umil Chile, Germán Riesco ku ya'ala'al u beetik u Jo'olpóopil le Repúblicao'.

Septiembre:

[edit | edit source]

• 14 ti' septiembre: Theodore Roosevelt ku ch'a'ik u noj jala'achil Estados Unidos ka' u kíinsa'al William McKinley.

Octubre:

[edit | edit source]

• 28 ti' octubre: Pachuca Athletic Club ku káajsa'al.

Noviembre:

[edit | edit source]

• 13 ti' noviembre: Junp'éel terremoto 7.0 magnitud ku yúuchul tu noj lu'umil Utah.

• 16 ti' noviembre: Junp'éel terremoto 6.9 magnitud ku yúuchul tu kaajil Cheviot, Nueva Zelanda.

• 18 ti' noviembre: Yéetel le Tratado Hay-Pauncefote, Reino Unido ku ts'áaik ti' Estados Unidos le derecho exclusivo u beetik le Canal de Panamá.

• 18 ti' noviembre (domingo): Tu chúumukil u noj kaajil México, tu 3:00 a.m., le policíao' ku beetik jump'éel incursión ti' Calle de la Paz (bejla'e' Calle Ezequiel Montes), tu machaj 41 xiibo'ob—19 ti' leti'ob vestidos bey ko'olelo'ob—ka tu bisajo'ob tu cárcel Belén. Juntúul ti' leti'obe', Don Ignacio de la Torre, u yerno le Jo'olpóopo' Porfirio Díaz, ku jáalk'abta'al. Le k'inbesajo' ku k'a'ajsa'al tu lu'umil México bey "U óok'ot le 41 queers."

Diciembre:

[edit | edit source]

• 3 ti' diciembre: Tu kaajil Washington, D.C., u noj jala'achil Estados Unidos Theodore Roosevelt tu ts'áaj jump'éel t'aan 20,000 t'aano'ob (2 horas) ti' le Cámara de Representantes, tu'ux ku k'áatik ti' le Congreso ka u jets' u yantal monopolios.

• 4 ti' diciembre: Tu jáal u kaajil Santa María (páajtal Santa María la Ribera, tu jáal u noj kaajil México), le policíao' tu ch'a'aj jump'éel bar lesbianas.

• 10 ti' diciembre: ku ts'a'abal le yáax premios Nobel.

• 11 ti' diciembre: Tu kaajil Cornualles, Inglaterra, le inventor italiano Guglielmo Marconi tu beetaj le yáax transmisión radio ti' le isla Terranova (3,500 kilómetros).

• 21 ti' diciembre: Tu lu'umil Noruega, le ko'olelo'obo' ku táakpajalo'ob ti' le elecciones municipales tumen yáax ka'atéen.

• 21 ti' diciembre: Tu kaajil Basilea, ku káajal le Asociación Internacional para la Protección Legal de los Trabajadores, le precursor ti' le OIT.

• 21 ti' diciembre: William Harley yéetel Arthur Davidson ku beetiko'ob jump'éel prototipo u bicicleta motorizada, le yáax Harley-Davidson.

• 21 ti' diciembre: ku beeta'al le Congreso sionista.