Wp/tvx/Rara ka maka-Taivoan
| Taivoan | |
|---|---|
| Rara ka maka-Taivoan | |
| Uni | |
| Nunamuan | Tainan ki Kaohsiung ki Hualian ki Taitung apa to Taiwan |
| Tautau | Taivoan |
| Pipina ki tama-urara | |
| Katara'an ki Rara | Austronesian
|
| Patah | Patah ka maka-Latin Patah ka maka-Han |
| Hay kidi ki rara | |
| Hay rara tu | |
| Pukidi'en ki rara | |
| ISO 639-3 | tvx |
| Glottolog | taiv1237 |
- Hamawat ta lbah kata ki rara ka maka-Taivoan. Hiro ka makiap ko mavangara ki hala, ukitaa ki Maka-Taivoan.

Rara ka maka-Taivoan ta rara ka ni-pura'en ki tautau ti Taivoan, ka ni-papatimawa'ey ato ki tama-matautaux lam ki tautau ka Taivoan ka ma-using.
Rara ka maka-Taivoan ka m-anini[1]
[edit | edit source]| Kakutungan ki 1-10 | Puruh | Puruh ki pakanunamuan | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Proto-Austronesian | *əsa
*isa |
*duSa | *təlu | *Səpat | *lima | *ənəm | *pitu | *walu | *Siwa | *(sa-)puluq | ||
| Proto-Siraya | *saat | *ðusa | *turu | *səpat | *rǐma | *nəm | *pitu | *kuixpa | *ma-tuda | *saat ki tian | ||
| Maka-Taivoan | Suannsamna | Sia-urie | sa'a | zua | to'o | sipat
gaspa |
u-rima
rima |
u-rumu
rumu |
u-pitu
pitu |
u-waru
waru |
hsiya | -- |
| Siaolin | Tevorangh | caha' | zuha
ruha duha |
-- | -- | -- | -- | -- | -- | matuha | kaipien | |
| Alikuan | Tevorangh | caha | luha | toho | paha | hima | lom | kito
kitot |
kipa | macuha | kaitian
kaitekin | |
| Kahsianpoo | Tevorangh | sa'ad
sa'at |
ruha
duha |
tohu
tuhu |
pahad
pahat |
hima | lum
rum |
kito
kitu |
kipat | matuha | kaitian
kaitiang | |
| Dazhuang | Tevorangh | ca-ca'a | ra-ruha | ta-to'o | ta-pat | ta-rima | ta-num | tyausen | rapako | ravasen | kaiten | |
| Maka-Taivoan to patutuhen | caha' | ruha | toho | paha' | hima | lom | kito' | kipa' | matuha | kaipien | ||
Uni
[edit | edit source]Uni ki ana'
[edit | edit source]| Amax | Tukad | Rikur | |
|---|---|---|---|
| Il'b-an | i, y /i/ | u /u/ | |
| Tamawx | e /e/ | e /ə/ | |
| Lutuaf-en | a /a/ | o /o/ | |
| Un-bu pio | ai, ao, au, eo, ie, iu, oa, oe, oi, ui | ||
- a /a/: paha'
- e /e/: syaben, patahen
- e /ə/: paile, koaleng
- i /i/: kito'
- o /o/: lom
- u /u/: matuha
- ai /ai/: kaipien
- ao /ao/: ngyao
- au /au/: tau'
- eo /eo/: meo
- ie /ie/: kaipien
- iu /iu/: liula, liuliu
- oa /oa/: Taivoan
- oe /oe/: lagoe
- oi /oi/: toita'
- ui /ui/: babui
Uni ki arak
[edit | edit source]| Bilabial | Labio-dental | Dental | Alveolar | Palatal | Velar | Glottal | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Stop | p /p/ | t /t/
d /d/ |
k /k/
g /g/ |
' /ʔ/ | |||
| Frictive | f /f/
v /v/[pukakidi 1] |
s /s/
z /z/ |
h /h/ | ||||
| Sibilant | c /t͡s/ | ||||||
| Nasal | m /m/ | n /n/ | ng /ŋ/ | ||||
| Trill | r /r/ | ||||||
| Lateral approximant | l /l/ | ||||||
| Approximant | w /w/ | y /j/ |
- b /b/: babui
- c /t͡s/: cawla
- d /d/: Kasai ta uni kata to rara ka maka-Taivoan nini.
- f /f/: tatufi, vansufi
- g /g/: agang, agaga'
- h /h/: ahagang, hahu
- k /k/: kilang
- l /l/: kilang
- m /m/: matuha
- n /n/: nunga
- ng /ŋ/: nunga, agang
- p /p/: paile
- r /r/: ruha
- ' /ʔ/: paha'
- s /s/: kasin
- t /t/: Taivoan
- v /v/: Taivoan
- w /w/: pulaw
- y /j/: pokyunn
- z /z/: bazun
Kuma ki uni ki arak
[edit | edit source]Si'uro
[edit | edit source]- hm-: hmai
- hnm-: hnmai
- ll-: llum
- nn-: nnan
- pt-: ptingh
Aya-tukad
[edit | edit source]- -kb-: tekbue
- -kk-: wikka
- -kr-: rakrao
- -kt-: taktak
- -mb-: lamban
- -md-: demdem
- -mg-: akuagimgim
- -mh-: homhom, imho
- -ml-: tamlau
- -mr-: rimrim
- -ms-: komsim, kamsiya
- -mt-: timtim, kamtit
- -mv-: lamvat
- -nb-: bainban, banban
- -nh-: tanhaw
- -nk-: anki
- -nl-: palinlin, linlon, lanlan
- -nr-: mahanru, makahanru
- -ns-: vansufi, bansuhwi
- -nt-: linta, lantu
- -ngb-: langbat, langba
- -ngh-: honghieng
- -ngk-: takungkung
- -ngl-: langlang
- -ngt-: tongtong
- -pt-: ataptap
- -tt-: tattat
Si'awh
[edit | edit source]- -ngh: Tevorangh, ptingh
Hahelan
[edit | edit source]CV(C) > CV(C)-CV(C)
- banban
- demdem
- homhom
- humhum
- lanlan
- langlang
- ngingi
- rara
- rimrim
- taktak
- tattat
- temtem
- timtim
- tintin
- tangtang
- tongtong
- tutu
- tuktuk
CVC > CVCiCVC
- cakicak
- sakisak
CVC(V) > CV-CVC(V)
- ka-karay
- ki-kiz
CVCV > CVCV-CVCVCV
- ta'a-hafu-hafuhai
(C)VCV(C) > (C)VCV(C)-CV(C)
- alak > ala-lak
- ama > ama-ma
- amo > amo-mo
- amu > amu-mu
- ara > ara-ra
- api-pit
- ate-ten
- avu > avu-vu
- bi-bid
- bi-bit
- lat > ula-lat
- ta-tak
- takung-kung
- tosen-sen
- unau-nau
- vi-vik
(V)CVCV(C)-patah > (V)CVCV(C)-CVCV(C)
- aramoramo
- bana-bana
- bisi-bisi
- mabusa > mabusa-busa
- homu-homu
- natang-natang
- nine-nine
- pulau > pulau-pulau
- songo' > songo'-songo'
(C)VCV(C)-patah > (C)VCV-CV(C)
- apu > apupu
- karay > karayray
- uran > uraran
(C)VCVC-patah > (C)VCVC-CVC
- ataptap
- palinlin
VCVCVC > VCVCVC-CVC
- akuagim > akuagimgim
CVCVCVCV > CVCVCVCV-CVCV
* natalilau-lilau
Ca-Hahelan
[edit | edit source]- girah > ga-girah
- lila > la-lila
- nim > nanim
- rira > ra-rira
Silalan ki Uni
[edit | edit source]| Sililan ki Uni | Paikakunung | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PAn | Proto-Siraya
maka-Siraya ka Rie |
Siraya ka
maka-Utrecht |
Rara ka
maka-Gospel |
Taivoan ka
maka-Tevorangh |
Proto-Siraya
maka-Siraya ka Rie |
Siraya ka
maka-Utrecht |
Rara ka
maka-Gospel |
Taivoan ka
maka-Tevorangh |
Rara ka maka-Makatao | pahaviriviri'en |
| *N | *N | -l | -l | n | *quzaN | udal | udal | uran, ulan | rain | |
| *buraN | vural | vural | buan | Moon | ||||||
| *θapaN | sapal | rapal | hyapan, rapan | foot | ||||||
| *tawiN | tawil | tawil | tawin | year | ||||||
| mutingil | tamatingin, tamatigin | little finger | ||||||||
| *l | *r | r | r | Ø / h | *rima | rima | rima | hima | hand, five | |
| *rutuŋ | rutong | utung | monkey | |||||||
| ruvog | uvok, huvok | cooked rice | ||||||||
| *tangira | tangira | tangira | tangya | ear | ||||||
| *darang | darang | darang | la'an | road | ||||||
| *m-i-rung | maong | miraon | mi'un | to sit | ||||||
| *turu | turo | turo | toho | three | ||||||
| rikat | rikat | igak | lightning | |||||||
| m-ururau | m-o'owao, m-owaowao | sing | ||||||||
| *d
*z |
*ð
*d |
s / d- | d / r- | l / r | *ðuha | sasoa | ruha | luha, ruha | two | |
| *ðapal | sapal | rapal | hyapan, rapan | foot | ||||||
| *ðalum | salom | rarum | lalum, rarum | water | ||||||
| *-ðaya | tagaseia | taareya | sidaya, cidaya | east | ||||||
| *ðira | dadila | lalila | tongue | |||||||
| *darang | darang | darang | la'an | road | ||||||
| -d- | -d- | l / r | *quzaN | udal | udal | uran | rain | |||
| makdung | madadaum | balau | heavy | |||||||
| *R | *ɣ | g | Ø | Ø / k | tagatimog | ta'atimawx | tatibu, butibuk | south | ||
| *waɣi | wagi | wa'i | maki, baki | Sun | ||||||
| aguang | akam | river | ||||||||
| agit | ait | akut, yakut | belt, girdle | |||||||
| *S | *s | g- | x- | h | ma-xangey | ma-hangay | hungry | |||
| goumgoum | homhom | bramble | ||||||||
| -g- | -x- | Ø / h | *-səpat | pa-gpat | xpat | paha' | four | |||
| *-səpat | kugipat | kuixpa | kipa | eight | ||||||
| tagatimog | ta'atimawx | tatibu | south | |||||||
| -g | -x | Ø / h / k | *taNas | talag | talax | tara, tarah | house | |||
| *bukəs | vukig | vukux | mukuk, bukuk | (head) hair | ||||||
| tagatimog | ta'atimawx | tatibu | south | |||||||
| *waNis | walig | walix | bale | tooth | ||||||
| ruvog | uvok | cooked rice | ||||||||
| *w | *w | *w | *w | b / m | *waNis | walig | walix | bale | lagit (Kalapo), ware (Takketen) | tooth |
| *waɣi | wagi | wa'i | maki, baki | wage | Sun | |||||
| mabak | mawa("heart") | belly | ||||||||
| *b | *b | *v | *v | ma / ba
bi / bo / bu |
*bukəx | vukig | vukux | mukuk, bukuk | (head) hair | |
| *bixbix | vigvig | bibit | lips | |||||||
| viil | bin | brothers | ||||||||
| vangara | manga, maga | mortar | ||||||||
| vati | bati | ghost | ||||||||
| *bələm | vulum | baun | cloud | |||||||
| *bukin | vuking | vukin | bukin | mountain | ||||||
| mavuta | mavuta | mabuta | blind | |||||||
| vovoat | mohat | porridge | ||||||||
Kakutungan[1]
[edit | edit source]| 1 | caha' | 11 | saka |
| 2 | ruha | 12 | bazun |
| 3 | toho | 13 | kuzun |
| 4 | paha' | 14 | langlang |
| 5 | hima | 15 | linta |
| 6 | lom | 16 | takuba |
| 7 | kito' | 17 | kasin |
| 8 | kipa' | 18 | komsim |
| 9 | matuha | 19 | tabatak |
| 10 | kaipien | 20 | kaitiyang |
| Pikakunun ki tunun[pukakidi 2] | |||
|---|---|---|---|
| 21 | *ru-ruha kaipien ab ki caha' | 30 | tu-tuhu kaipien |
| 22 | *ru-ruha kaipien ab ki ruha | 40 | *pa-paha' kaipien |
| 23 | *ru-ruha kaipien ab ki tuhu | 50 | *hi-hima kaipien |
| 24 | *ru-ruha kaipien ab ki paha' | 60 | lo-lom kaipien |
| 25 | *ru-ruha kaipien ab ki hima | 70 | *ki-kito' kaipien |
| 26 | *ru-ruha kaipien ab ki lom | 80 | *ki-kipa' kaipien |
| 27 | *ru-ruha kaipien ab ki kito' | 90 | matuha kaipien |
| 28 | *ru-ruha kaipien ab ki kipa' | 99 | matuha kaipien ab ki matuha |
| 29 | *ru-ruha kaipien ab ki matuha | 100 | ka'atuhan |
| 4,000 | paha' katununan | ||
| 5,000 | hima katununan | ||
Ni-paki-valey-en ato ta kakutungan ka na saka tu kidi ki kaitian tu Kahsianpoo lam ki raruma ki purux ti Taivoan, mama ki Alikuan ka kasay ki papahaviriviri'an ka ma-ramax. Ni-paka-vana-aw ki papahaviriviri'an ka raruma ki kakutungan ka na 1 tu kidi ki 10, ki liling lava ki kakutungan ka na 11 tu kidi ki 20 ti Taivoan tu caha.
Kakutungan ka si'aw'awh
[edit | edit source]| 1st | nunamu |
| 2nd | *araruha |
| 3rd | *atatoho |
| 4th | *apapaha' |
| 5th | *ahahima |
| 6th | alalom |
| 7th | *akakito' |
| 8th | *akakipa' |
| 9th | *amamatuha |
| 10th | *acacaha' kaipien |
Kidi ki Paikakuan
[edit | edit source]Nanang ki Pinalang[1][2][pukakidi 3]
[edit | edit source]| pinalang | Independent | Nominative | Genitive | Oblique | |
|---|---|---|---|---|---|
| tu caha | 1s | iyaw | kuri, kole | -ku | iyaw-an |
| 2s | imhu | **ko | -ho | imhu-an | |
| 3s | te
tele, tene tuni |
ta te,
ta tele, ta tene ta tuni |
-te
-tele, -tene -tuni **-tin |
tini-an | |
| ma-tapang | 1p.i | *imita | kita | -(m)ita | *imita-n |
| 1p.e | *imian | *kame | *-(m)ian | *imian-an | |
| 2p | imomi | kamo, kama | *-(m)omi | imomi-an | |
| 3p | *naini | *ta naini | **-nin | *naini-an | |
Sasolat ki rara ka maka-Taivoan
[edit | edit source]Pa-ha'en mi-kakua ki madax ki sasulat tu rara ka maka-Taivoan tu kitatay tu takaluluxan apa ka rie alay ki tatanen tmamud, ka aikakun ta "He Bo Lo" ka tatayen ki Xue Pan Qin Jin (薛潘清金) tu Alikuan:
he ei bo lo lo na le ah he
he ei bo lo lo na sai ah he
he ei sai a na ho to na gei ah he
he ei sai i na o he na nng ah he
he ei tai sa kei ki ki ah he
he ei pa ta to ke to kei kei ah he
he ei ma ku ha ku ku a ti ah he
he ei la to o tei sa ba lei ah he
he ei lo a ba te li ki li ah he
he ei ta lo kun tab a tab a ah he
he ei ba ka ba ta’ ou kau sa ah he
he ei ta li kun ta gi chin ah he
he ei tan ma o gei o gei o ah he
he ei koe i ha pa gia kong kong ah he
he ei sa lo u ha pa to la long ah he
he ei koe i ha long ping na ping ah he
he ei ping na ping kei to pung ah he
he ci koe i an ta tan o tan o tan ah he
he ei bo ko na lo ki bu ang ah he
he ei ka i lo ma lo ma li ah he
he ei ka i lo ma le ga le ah he
Ukitayl apa
[edit | edit source]Pukakidi
[edit | edit source]Pakanunamuan
[edit | edit source]- 1 2 3 Tsuchida, Shigeru; Yamada, Yukihiro; Moriguchi, Tsunekazu (1991). Linguistic Materials of the Formosan Sinicized Populations I: Siraya and Basai. Tokyo: The University of Tokyo Department of Linguistics.
- ↑ Adelaar, Alexander (2011). Siraya. Retrieving the Phonology, Grammar and Lexicon of a Dormant Formosan Language. Berlin: De Gruyter Mouton.