Wp/sty/Сыбыр әтәбийәт

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | styWp > sty > Сыбыр әтәбийәт
Jump to navigation Jump to search

Сыбыр әтәбийәт

Сыбыр әтәбийәтнең аҡмалары[edit]

Сыбырларның йасма әтәбийәте үс пашланҡыцын ҡалыҡ ижатынан алаты. Ҡалыҡ телтә саҡланҡан легенда-риүәйәтләр, йомаҡлар, пәйетләр, йырлар, лағап-әйтемнәр себер татарларның тариғын, йолаларын, йәшәү тәртибен саҡлап ҡалғаннар. 1859 – 1871 йылларта пилгеле алим В.В. Радловның ун томнык тупламасы пасылып цығаты. IV томы себер татарларыныңҡы фольклорынан тораты. Радловныңҡы пы китабынта ҡалыҡ ижатының 119 исепле әсәре йыйылған. Радлов «Итегәй» тастанның йерле үсенцәлекләрен күрсәткән вариантны та йасып-төсөп ҡалтыраты. Тастаннарның кәне пестә – себер татарларның арабыста - саҡланып ҡалған, пестән – себер татарлартан йасылып алынҡан. «Итегәй», «Атаҡлы ҡыс Туҡпигә», «Тимер патыр», «Илтан пелән Көлтан» тастаннар себер татарларның урта асырлартағы йәшәүләрен күрсәтәтеләр. Фольклористиканыңҡы тариғынта ирмәк пер факт пар: йөс йылтан суң Радловныңҡы экспедициясе үткән йул пелән 1967-1974 йылларта фольклористлар Қәмит Йәрми, Ф.Урманчеев, Ф.Ахметова-Урманче үткән пулғаннар. Әммә В.В. Радлов йасып алған фольклор материалларының пайтағын ишетмәйтеләр тә, йасып та ала алмайтылар.

Алтын Урта самантағы әтәбийәт[edit]

Себер татарларныңҡы йасма ҡалыҡ ижатының пайтаҡ өлөшөн 1897 йылта профессор-тюрколог Н.Ф. Катанов арап графикасынан кириллицага күцереп алған. Пөгөн алар Тубыл тәүләт тариқ-архитектура музееныңҡы архивынта саҡланатылар. Пылар исәбенә «Предания тобольских татар о грозном царе Тамерлане», «Предания тобольских татар о прибытии в 1572 г. мухамедданских проповедников в г. Искер», «Предания тобольских татар о происхождении киргизского народа», «Предания тобольских татар о Кучуме и Ермаке», «О религиозных войнах учеников шейха Багаутдина против инородцев Западной Сибири» пелән пашҡалар та кергән. XIV асырта себер татарлар ислам тинкә кергәннән суң аларның арасынта арап-парсы телләртә ҡулйасма китаплар тарала пашлайтылар. Пөгөнкө көнтә аларның йарымы Төмәннең музей комплексынта саҡланып ҡалған. Алар та киләцәктә алимнарны көтәтеләр.

XVIII асыр әтәбийәт[edit]

1703 йылта Тубылта Әмтәминеңке «Нәсиғәтнамә» тигән әсәре цығаты. Алим Ф.Яхин курсәтеүенцә, шал Әмтәми исем пелән йасҡан кеше - Тубыл себер татары Ҡуца Шөкөр бине Ауас-пай. Поэма исламныңҡы суфий характерта йасылған пулған. Автор пы әсәрентә йаҡшылыҡ пелән йәшәү теманы, тәрбийә, үс-үсеңне тәрбийәләү темаларны күтәреп цығаты.

XIX асыр әтәбийәт[edit]

XIX-нцы асырның игенце йартысынан Йампайныңҡы мәтрәсәсенең уғытуцысы, себертатар йасыуцысы Мәулекәй Йумачиковның (1834-1913) әсәрләре пасыла пашлайтылар. XIX-нцы асырның ағырынnа Томскийныңҡы татарларның ҡәиләсентә тыуған шәгырә Пибиғәнибә Нийасый (Ҡисмәтуллина)ның ижат эшләүе пашланып китәте. Аларныңкы кән әсәрләре йаратыу темасына йасылғаннар, аның пелән пергә пы ижатларта пелемцелек идеялар йуғарыға кутәреләте.

XX асыр әтәбийәт[edit]

Себер татарларыныңкы әтәбийәтентә йаңа активлашыу саманасы итеп XX асырныңҡы 60-нцы йылларын курсәткәле пулаты. Йәҡүп Камали улы Зәнкиев (1917-2001) - сигес китапныңҡы авторы. «Иртеш таңнары» романы өцен Ғ.Тукай исементәге тәуләт пуләген алған йасыуцыны йаҡташлары Себер йеренең намусы, ғорурлығы тип йөртәтеләр. Роман себер татарларныңҡы менталитетын, көнкүрешен, фольклорын, телен ацыуы пелән тә ҡәтерле. Уникаль шәғир Булат Вәликә улы Сөләйманов (1938-1991) шиғрийәте пелән поэтик «күтәрелешне» уйатыуы пелән танылып тораты. Аның шиғерләре Себер йернеңке табиғатен, себер татарларныңҡы йәшәүләрен, әмәлен күрсәтәтеләр. «Йернең тартыу көцөн йеңтек, и Себерем, синең тартыу көцеңне йеңә алмам» - тип пелтерәте ите Булат аға Сөләйманов. Пес мыңа ышанабыс, ник тисәң, Булат аға Сөләйманов үсе тә, лирик герой шигелле, үсенең суңҡы көнөнә цә тыуған йеренә туғырылыҡлы пулып ҡалаты. 1990-2013-нцы йыллар себертатар әтәбийәттә, кәнрәк тә поэзиятә күтәрелеш саманы пулып тораты. Пы йылларта кән йаңа исемнәр ҡалғып цыҡты, 50-тән артыҡ шиғри йыйынтыҡлар тонйа күртеләр. Уағай районныңҡы Меткә аулта тыуған Әптел Мәҡмүтнеңке йасҡан әсәрләре тирән психологизм пелән айырылып торатылар. Пы песнеңке йаҡташыбыс - профессиональ йасыуцы. Ул себертә йәшәгән кешеләрне киң, ацыҡ күңелле итеп, тың ағыллы, йаҡшылыҡны йаманныҡтан айыра пеләтеген итеп, туғырылыҡлы итеп күрсәтәте. Әптел Мәҡмүт урысца «Земляки», «От белой змеи» (М., 2001), «Поскреби татарина»(М., 2001), «В сердце Ямала», «На кончике пера», «Неразлей вода» (Екатеринбург, 2011) тигән китапларны йасҡан. Шәукәт Ғадельша 1949-нцы йылны Киндерле ауылта тыуған. Ҡасан тәуләт университетыныңкы филология факультетын татар пүлеген пөтөргәц, тыуған йаҡларына ҡайтаты. Шиғрийәтне йаратыу аны йаңатан Ҡасанҡа алып китәте. Пөгөн Шәукәт Ғадельша Себер көй-моңон йырлауцы шәғир пулып танылаты. Аныңҡы 5 шиғер йыйынтыҡлары татарца тонйа күртеләр: «Ярык мөгез» (1997), «Ядрә тигән» (1998), «Сөмән кадыйм» (2001), «Жилгә моң дыңгычлыйм» (2003), «Аучы жыры» (2004), «Чоңгыл» (2006). Ҡәлийә Абайдуллина (Зилә) 1940-нцы йылны Сауысҡан ауылта тыуаты. Тубылта педучилищета уғыйты. Лайымтамаҡ, Үәцир ауылларта 35 йыл мәктәптә паллар уғытаты. «Гафу итерсезме, чәчәкләр?» (2003) “Кая, болыт, болай ашыгасың?” (2006), “Ярату – ялгышу түгел” (2009), “Гаепсез корбаннар” (2009) исемне китаплары пасылып цыҡты. Сәғит Сәғитов 1947-нце йылны Йампай ауылта тыуған. Төмән улысныңғы Төн йағынта пайтаҡ йыллар геодезист пулып эшләйте. Пер ницә йыйынтыҡныңҡы авторы: «Халкым хәле» (1998), «Сезге әйтәм» (2000), «Каеннар шаулый» (2005). Пәғрицамал Үтәшева 1948-нце йылны Ләцек аулта тыуған. Төмәнтә ауыл ҡуцалыҡ институтны пөтөрәте. Птицы ауылта, «Фрунзенский» ауыл ҡуцалыҡ кооперативта эшләйте. «Чәчәкләр бураны» (2005), «Яңарыш» һәм мин» (2010) йыйынтыҡларныңҡы авторы. Рәҡип Ибрағимов 1937-нце йылны Сала (Кәйешкул) ауылта тыуған. Пашта ауылта эшләйте, 1964-нце йылтан Төмәнтә милиция ҡесмәтентә пулаты. «Сак бул, халкым» (2000) «Халкым белән бергә» (2002), «Ил сулышы» (2008) исемне тупланмалары тонийа күртеләр. Рәшитә Зәнкиева 1929-нцы йылны Пумайыр ауылта тонйаға киләте, Тубыл татар педучилищесын пөтөрәте. 1948-нце йылны Й.Зәнкиев пелән тормош ҡора пашлайтылар. 2001-нце йылта «Әбием сабаклары» исемне шиғеләр йыйынтығы тонйа күрәте. Клара Кучковская 1951-нце йылның 26 сентябрентә Пумайыр аулта тыуған, үс өмөрөнә шәғирә йыр-моңқа, шиғрийәткә омтолоп йәшәйте. Татарца йасҡан шиғерләре Ҡасанта цыҡҡан, «Мин себер татарымын» (1998) шиғрий йыйынтыҡҡа кергән. Себертатарца йасҡан шиғерләре интернетта 2005-нце йылта http//www.sybyrlar.ru сайтта пастырылған. 2010-нцы йылта Төмәнтә себертатарларының тариғынта перенце мәртәбә себертатарца «Әйткем киләте...» тигән шиғерләр китабы цығаты. Аның авторы - К. Кучковская. 2011-нце йылта игенце китабы - «Цыйылмаған ацаҡ» тонйа күрәте, 2016 йылта «Күңелемнән...» китабы цыҡты. К.Кучковскаяның шиғерләрен, йасыу әмәлен уникаль тип танығалы пулаты. Мөнирә Ҡөснөтдинова 1965-нце йылның 5-нце декабрента Свердловск улысныңҡы Утрау тигән ауылынта тыуған. Аның пөтөн эш пасмаҡлары татар, себертатар мәтәний тонйа пелән пәйле пулаты. 2010-нцы йылта филология пелемнәр кандидатлыҡ диссертация йаҡлайты. Шал уҡ йылны шәғирәнең «Илемдә назланып» тигән китабы цығаты. 2013-нце йылның май айынта «Сөләйманов уғыулары» конференция көннәр уаҡытта себертатар телебестә «Алтын сағыш» исемне йаңа шиғер йыйынтығы цыҡты. Себер ижатцыларыныңҡы исәбе мының пелән пөтмәйте: Нәпҡийә Сафина, Көлбисәр Әптрәҡманова, Шәкирчан Ибрағимов, Сәғип Ҡәбип, Пирүсә Ҡаспулатова шигелле авторлар та күренеп киләтеләр, йыйынтыҡлары пасылып цыҡҡан йә әсерләнеп йататы. Пәғеткә ҡаршы, советлар саманта себер татарлар өцөн мәктәптә өйрәтеү тел пулып ҡасан татарларныңҡы теле пулып йөрөтө. Пы ҡәл пөгөнкө көнкә цә саҡланып киләте. Ул себер татарлар өцөн әтәбий тел ҡесмәтне үтәйтеген тел пулып цыҡты. Әммә пәғетебескә суңҡы йылларта себертатар шәғирләр үсләренең әсәрләрен туған себертатар телебестә йаса пашлатылар. Пы эшкә 2009-нцы йылта парлыҡҡа килгән Төмән улысның себертатар йасыуцыларныңҡы Союзы та көцөн түгәте. Аның өцөн себертатарларныңҡы йәмәғәт эшләүцеләре, алимнары, уғытыуцылары алтта торған төп пурыц – себертатар телнең нормаға салыуныңҡы эшен үткәргәле, үстергәле.