Wp/mag/चीन
देवनागरी{{{2}}}
जनवादी गणतन्त्र चीन 中华人民共和国 झोङ्घुए रेन्मेन् गेङ्घेगुओ | |
|---|---|
राष्ट्रगान: स्वयंसेवक कदमताल | |
| राजधानी | बेइजिङ्ग |
| सबसे बड़का नगर | साङ्घाई |
| आधिकारिकभाषा | मानक मन्दारिन |
| निवासीनाम | चीनी |
| सरकार | समाजवादी गणतन्त्र |
| सि जिनपिङ्ग | |
| ली कचियाङ्ग | |
| स्थापना | |
| क्षेत्रफल | |
• कुल | 9,596,960 किमी2 (3,705,410 वर्ग मील) (तेसर) |
• जलक्षेत्र (%) | २.८ |
| जनसङ्ख्या | |
• २०१० अनुमान आकलन | १,३३,८६,१२,९६८ (प्रथम) |
• २००० जनगणना | १,२४,२६,१२,२२६ |
| जिडिपि (पिपिपि) | २०१० अनुमान प्राक्कलन |
• कुल | १०.०८४ खरब $ (दोसर) |
• प्रतिव्यक्ति | ७,५१८ $ (९९मा) |
| माविसू (२०१०) | 0.663 मध्यम · ८९मा |
| मुद्रा | रेन्मिन्बि (युआन) (सी॰एन॰वाइ) |
| समय मण्डल | युटिसि+८ (चीनी मानक समय) |
| दूरभाष सङ्केत | +८६ |
| इण्टरनेट टिएलडि | .cn |
चीन (चीनी: 中国 ), अधिकारिकरूपसे चीनी जनवादी गणराज्य (चीनी: 中华人民共和国 ), पूरुबी एसियाके एगो देश हे । ई बिश्वके द्वितीय सर्बाधिक जनसङ्ख्या वाला देश हे, जेकर जनसङ्ख्या १.४ अरब से अधिक हे, भारत तनी आगे हो गेलहे । चीन पाँच समय मण्डलके बराबर फैलल हे आउ १४ देशके भूमिसे सीमा हे, बिश्वके कौनो देशसे सर्बाधिक । लगभग ९६ लाख वर्ग किमी के क्षेत्रफलके साथे, ई कुल भूमिक्षेत्रके अनुसार बिश्वके तृतीय सबसे बड़का देश हे । देशमे २२गो प्रदेश, पाँचगो स्वायत्तक्षेत्र, चारगो नगरपालिका आउ दूगो बिशेष प्रशासनिक क्षेत्र (हाङ्गकाङ्ग आउ मकाउ) अन्तर्गत हे । राष्ट्रिय राजधानी बेइजिङ्ग हे, आउ सर्बाधिक जनसङ्ख्या वाला नगर आउ वित्तीय केन्द्र सङ्घायी हे ।
आधुनिक चीनी अपन उत्पत्ति उत्तरी चीनके मैदानमे पियर नदीके उपजाऊ बेसिनमे सभ्यताके उद्गम स्थलमे खोजहे । २१मा शताब्दी ईसा पूर्वमे अर्ध-पौराणिक शिया राजवंश आउ निमन प्रकारसे प्रमाणित शाङ्ग आउ झोउ राजवंश वंशानुगत राजशाही या राजवंशके सेवाला एक नौकरशाही राजनैतिक प्रणाली विकसित कैलक । ई अवधि खनि चीनी लिपि, चीनी उत्कृष्ट साहित्य आउ सौ विचारधारा उभरलै आउ आवेवाला शताब्दी तक चीन आउ ओकर पड़ोसीके प्रभावित कैलकै । तीसरा शताब्दी ईसा पूर्वमे चीनके एकीकरणके युद्ध प्रथम चीनी साम्राज्य, अल्पकालिक चिन राजवंशके निर्माण कैलकै । चिनके बाद अधिक स्थिर हान राजवंश (२०६ ईसा पूर्व-२०० ई) ऐलै, जे लगभग दु सहस्राब्दीला एक आदर्श स्थापित कैलकै जेकरामे चीनी साम्राज्य विश्वके अग्रणी आर्थिक शक्तिमे से एक हलै । साम्राज्यके विस्तार भेलै, खण्डित भेलै आउ पुनः एकीकृत भेलै; जीत लेल गेलै आउ पुनः स्थापित कैल गेलै; विदेशी धर्म आउ विचारके अवशोषित कैलकै; आउ विश्व-अग्रणी वैज्ञानिक प्रगति कैलकै, जैसे चार महान् आविष्कार: बारूद, कागज, दिक्सूचक आउ मुद्रण । हानके पतनके बाद शताब्दीके एकताके बाद सुइ (५८१–६१८) आउ ताङ्ग (६१८–९०७) राजवंश साम्राज्यके फिरसे एकीकृत कैलकै । बहु-जातीय ताङ्ग विदेशी व्यापार आउ संस्कृतिके स्वागत कैलकै जे रेशम मार्ग पर ऐलै आउ बौद्धधर्मके चीनी आवश्यकताके अनुकूल बनौलकै । प्रारम्भिक आधुनिक सुङ्ग राजवंश (९६०-१२७९) वृद्धिसे नगरी आउ वाणिज्यिक बन गेलै । नागरिक विद्वानधिकारी या साहित्यकार पहिलेके राजवंशके सैन्य अभिजात वर्गके बदलेला परीक्षा प्रणाली आउ नव-कन्फ्यूशीवादके सिद्धान्तके प्रयोग कैलकै । मङ्गोल आक्रमण १२७९ मे युआन राजवंशके स्थापना कैलकै, किन्तु मिङ्ग राजवंश (१३६८-१६४४) हान चीनी नियन्त्रणके फिरसे स्थापित कैलकै । मञ्चुके नेतृत्व वाला चिङ्ग राजवंश साम्राज्यके क्षेत्रके लगभग दुगुना कर देलकै आउ एक बहुजातीय राज्यके स्थापना कैलकै जे आधुनिक चीनी राष्ट्रके आधार हलै, किन्तु १९मा शताब्दीमे विदेशी साम्राज्यवादके भारी क्षति उठावे पड़लै ।
चीन वर्तमानमे चीनी साम्यवादी दल द्वारा एकात्मक मार्क्सवादी-लेनिनवादी एक-दलीय समाजवादी गणराज्यके रूपमे शासित हे । चीन संयुक्तराष्ट्र सुरक्षा परिषदके स्थायी सदस्य हे आउ एशियाई आधारभूत संरचना निवेश बैङ्क, रेशम मार्ग बैङ्क, नूतन विकास बैङ्क, सङ्घाई सहयोग सङ्गठन आउ क्षेत्रीय व्यापक आर्थिक भागीदारी नियन ढेर बहुपक्षीय आउ क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनके संस्थापक सदस्य हे । ई ब्रिक्स, जि८+५, जि-२०, एशिया-प्रशान्त महासागरीय आर्थिक सहयोग आउ पूर्वी एशिया शिखर सम्मेलनोके सदस्य हे । ई लोकतन्त्र, नागरिक स्वातन्त्र्य, सरकारके पारदर्शिता, प्रेसके स्वतन्त्रता, धर्म स्वातन्त्र्य आउ जातीय अल्पसङ्ख्यकके मानवाधिकारके मापमे सबसे नीचे हे । मानवाधिकार कार्यकर्ता आउ असरकारी सङ्गठन द्वारा राजनैतिक दमन, व्यापक अभिवेचन, अपन नागरिकके व्यापक निगरानी आउ विरोध एवं असन्तोषके हिंसक दमन सहित मानवाधिकारके हननला चीनी अधिकारीके आलोचना कैल गेलै हे ।
विश्व अर्थव्यवस्थाके लगभग पञ्चम भाग बनावैत चीन क्रय-शक्ति समता पर जिडिपि अनुसार विश्वके सबसे बड़ अर्थव्यवस्था हे, सकल घरेलू उत्पाद अनुसार दोसर सबसे बड़ अर्थव्यवस्था हे आउ दोसर सबसे धनी देश हे । देश सबसे वृद्धिसे बढ़ैत प्रमुख अर्थव्यवस्थामे से एक हे आउ विश्वके सबसे बड़ निर्माता आउ निर्यातक हे । साथे दोसरा सबसे बड़ा आयातको हे । सैन्य कर्मी द्वारा विश्वके सबसे बड़ स्थायी सेना आउ दोसर सबसे बड़ रक्षा बजट वाला चीन एक मान्यता प्राप्त परमाण्वस्त्र वाला देश हे । चीनके अपन उच्चस्तरके नवाचार, आर्थिक क्षमता, बढ़ैत सैन्य शक्ति आउ अन्तर्राष्ट्रिय मामलामे प्रभावके कारण सम्भावित महाशक्ति मानल जा हे ।
नामोत्पत्ति
[edit | edit source]चीनमे सामान्य रूपसे प्रयुक्त होवेवाले नाम हे "झोङ्ह्वा" (中华/中華) आउ "झोङ्ग्वौ" (中国/中國), जखनिकि चीनी मूलके लोगके आमतौर पर "हान" (汉/漢) आउ "थाङ्" (唐) नाम देल जा हे । अन्य प्रयुक्त होवेवाला नाम हे हुआशिया, शेञ्झोउ आउ जिझोउ । चीनी जनवादी गणराज्य (中华人民共和国) आउ चीनी गणराज्य (中国共和国) ऊ दु सम्प्रभू देशके आधिकारिक नाम हे जे पारम्परिक रूपसे चीन नामसे जानल जाएवाला क्षेत्र पर अपन दावेदारी करहे । मुख्यभूमि चीन ऊ सब क्षेत्रके सन्दर्भमे प्रयुक्त कैल जा हे जे क्षेत्र चीनी जनवादी गणराज्यके अधीन हे आउ एकरामे हाङ्गकाङ्ग आउ मकाउ सम्मिलित नै हे ।
विश्वके अन्य भागमे चीनला बड़ीमनी नाम प्रयोगमे हे, जेकरामे से अधिकतर "किन" या "जिन" आउ हान या तानके लिप्यन्तरण हे । मगहीमे प्रयुक्त नामो एही लिप्यन्तरणसे लेल गेलै हे ।
इतिहास
[edit | edit source]चीनके सभ्यता विश्वके प्राचीनतम सभ्यतामे से एक हे । एकर चार हजार वर्ष पुरान लिखित इतिहास हे । हियाँ विभिन्न प्रकारके ऐतिहासिक आउ सांस्कृतिक ग्रन्थ एवं पुरातन संस्कृतिके अवशेष पाएल गेलै हे । दुनियाके अन्य राष्ट्रके समान चीनिओ राष्ट्र अपन विकास खनि आदिम समाज, दास समाज आउ सामन्ती समाजके कालसे गुजरलै हल । ऐतिहासिक विकासके ई लम्बा दौरमे चीनी राष्ट्रके विभिन्न जाति सबके परिश्रमी, साहसी आउ बुद्धिमान जनता अपन संयुक्त प्रयाससे एक शानदार आउ ज्योतिर्मय संस्कृतिके सृजन कैलकै आउ समूची मानवजातिला भारी योगदानो कैलकै । ई ऊ सब गिनल-चुनल सभ्यतामे से एक हे जेकरा प्राचीनकालमे अपन स्वतन्त्र लेखन पद्धतिके विकास कैलकै । अन्य सभ्यताके नाम हे - प्राचीन भारतके सिन्धुघाटी सभ्यता, मेसोपोटामियाके सभ्यता, मिस्र आउ दक्षिण अमेरिकाके माया सभ्यता । चीनी लिपि अखनियो चीन, जापानके साथे-साथे आंशिक रूपसे कोरिया आउ वियतनाममें प्रयुक्त होवहे । पुरातात्विक साक्ष्यके आधार पर चीनमे मानव बसावट लगभग साढ़े बाइस लाख वर्ष पुरान हे ।
प्राचीन चीन
[edit | edit source]शिया राजवंशके अस्तित्व एक लोककथा लगहलै पर हेनानमे पुरातात्विक खुदाईके बाद एकर अस्तित्वके सत्यता सामने ऐलै । प्रथम प्रत्यक्ष राजवंश हलै - शाङ्ग राजवंश, जे पूर्वी चीनमे १८मा से १२मा शताब्दी ईसा पूर्वमे पियर नदीके किनारे बस गेलै । १२मा शताब्दी ईसा पूर्वमे पश्चिमसे झाऊ शासक एकरा पर आक्रमण कैलकै आउ एकर क्षेत्र पर अधिकार कर लेलकै । ई ५मा शताब्दी ईसा पूर्व तक राज केलकै । एकर बाद चीनके छोट राज्य आपसी सङ्घर्षमे भिड़ गेलै । २२१ ईसा पूर्वमे किन राजा चीनके प्रथम बार एकीकरण कैलकै । ई राजाके कार्यालय स्थापित कैलकै आउ चीनीभाषाके मानकीकरण कैलकै । २२० से २०६ ईसा पूर्व तक हान राजवंशके शासक चीन पर राज कैलकै आउ चीनके संस्कृति पर अपन अमिट छाप छोड़कै । ई प्रभाव अखनितक विद्यमान हे । हानके पतनके बाद चीनमे फिरसे अराजकताके दौर ऐलै । सुइ राजवंश ५८० ईस्वीमे चीनके एकीकरण कैलकै जेकर कुछे वर्षों बाद (६१४ ई) ई राजवंशके पतन हो गेलै ।
मध्यकालीन चीन
[edit | edit source]फिर थाङ्ग आउ सोङ्ग राजवंशके शासन खनि चीनके संस्कृति आउ विज्ञान अपन चरम पर पहुँच गेलै । सतमासे बारहमा शताब्दी तक चीन विश्वके सबसे सुसंस्कृत देश बन गेलै । १२७१ मे मङ्गोल सरदार कुबलय खाँ युआन राजवंशके स्थापना कैलकै जे १२७९ तक सोङ्ग वंशके सत्तासे हटाके अपन अधिपत्य स्थापित कैलकै । एक किसान १३६८ मे मङ्गोलके भगा देलकै आउ मिङ्ग राजवंशके स्थापना कैलकै जे १६६४ तक चललै । मञ्चू लोग द्वारा स्थापित क्विङ्ग राजवंश चीन पर १९११ तक राज कैलकै जे चीनके अन्तिम राजवंश हलै ।
आधुनिक चीन
[edit | edit source]युद्धकलामे मध्य एसियाई देशसे आगे निकल जाएके चलते चीन मध्य एसिया पर अपना प्रभुत्व जमा लेलकै, पर साथे साथ ऊ यूरोपीय शक्तिके समक्ष क्षीण पड़े लगलै । चीन शेष विश्वके प्रति सतर्क होलै आउ ऊ यूरोपीय देशके साथे व्यापारके रस्ता खोल देलकै । ब्रिटिश, भारत आउ जापानके साथे भेल युद्ध आउ गृहयुद्ध क्विङ्ग राजवंशके कमजोड़ कर देलै । अन्ततः १९१२ मे चीनमे गणराज्यके स्थापना होलै ।
एकरो देखी
[edit | edit source]सन्दर्भ
[edit | edit source]