Wp/lua/Colonialism
Bukokeshi bua dikokesha bakuabu Tshidi dilongesha anyi ngelelu wa menji udi ujadika ne ditunga kanpanda didi Ku mutu kua bimenga bidiyi ulombola.
Lungenyi lua bena bupika luakakola mu tshitupa tshibidi tshia bidimu bia 1800 kudi tshisumbu tshia bena bupika mu matunga a bungi a ku Mputu, ludi luleja patoke muinshi mua lungenyi lua "mudimu wa dikolesha" anyi bujitu bua muntu mutoke. Bivua bimanyine pa lungenyi lua bumfumu ne bivua biteta bua kufila nshindamenu wa malongesha a tshididi bua tshikondo tshipiatshipia tshia bupika.
Bivua bimanyine pa malongesha a mikenji avua menzeke katshia mu bidimu bia 1500 ,avua ajadika dikuata dia maloba adi kaayi ne mfumu anyi kaayi menza mu mushindu wa ditunga bu mushindu wa mikenji wa kupeta bintu.
Biakapeta mushindu mulelela ku diambuluisha dia dijadika dia mbulamatadi wa tshididi,wa basalayi ne wa malu a mpetu wa teritware eu, mulombodibua kudi baleji mpala ba ditunga divua dikokesha ne dienzeja kudi bena musoko. Kumpala tshimanyishilu tshia bukole bua basalayi ne bua malu a mpetu bua bantu bavua babuenza, bukokeshi bua bena bupika budi bumanyibue katshia ku ndekelu kua Mvita Mibidi ya Buloba bujima bu malanda adi kaayi a muomumue adi abengangana ne bukenji bua bantu bua kudisunguila malu. [ref. bidi bikengela].
Bukokeshi bua bena mutumba, mu ngumvuilu wa lelu wa muaku eu, buvua buenzeka bikole mu tshikondo tshia Grèce wa kale ne bukalenge bua bena Lomo, ne pashishe kudi matunga a ku Mputu (panyima pa malu manene avuabu bapete) pankatshi pa bidimu bia 1500 ne Mvita ya kumpala ya buloba bujima. Bivua kabidi bienzeka mu matunga a mu Asie, nangananga mu bidimu bia 1900 (divulangana dia bukalenge bua bena Japon mu Manchuria).
Muaku wa bupika wakamueneka mu bidimu bia 1800 mu Royaume-Uni ne wakabuela mu diksionere dia miaku ya mu Mfualansa ku ntuadijilu kua bidimu bia 2000. Ku ntuadijilu kayi ne tshitupa, dipatukila dia neologisme mukuabu, "anticolonialisme," diakambuluisha bua kukolesha dikokangana pa bidi bitangila ngenyi eyi. Panyima pa Mvita Mibidi ya Buloba bujima, biakalua ne lungenyi lubi bualu tshipepele tshia dipikudibua dia bena bupika—anyi dilekela dia bupika—tshiakatuadija mu 1947 mu Inde ne tshiakatungunuka nangananga mu bidimu bia 1950 ne 1960.
Imue misangu bavua benza malu mashilangane pashishe bua kukolesha dilongesha kampanda dia malu a mpetu dia matunga avua malonda. Muaku wa neocolonialism wakapatuka mu 1960 bua kuleja tshitupa tshipiatshipia etshi.