Jump to content

Wp/kiu/Wikipediya:Zazaki

From Wikimedia Incubator
< Wp | kiu
Wp > kiu > Wikipediya:Zazaki

Zazaki zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio (cenubo ğerb), yanê zıwananê Farski, Gilaki, Kurdki, Beluçki, Goranki, Sengserki, Mazenderanki, Talişki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anadoliye de texminen 3-4 milyon merdumi (mordemi) Zazaki qısey kenê (qali kenê). Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyino. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Zonê Ma) ra kokê xo reseno zımey (şımalê) İrani mıntıqa Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra ki Partki u zıwanê Ewıstki (Avesta) ra nezdiyo.

Weziyetê Zazaki

[edit | edit source]

Heta roca ewroêne Zazaki resmi nêbi, tek tenya be qısey-kerdene ra ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo rınd pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğezna xo dewletiya. Heto jew ra ke tarix de elifbey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte hama çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê "Tırk-kerdene" ra dewleta zordeste no zıwan men kerd, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınüso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs. Halbıke heqa insania tewr tabiya ke zıwanê xo qısey bıkero, pê bınüso, qezetey u kıtaban veco, ey raver bero.

Nezdiyê se (100) serro ke Zazaki ilm de zıwanê do xoser qebül beno, labelê xebera alemi nae ra xeylê zeman çınê biye. Na raştiye nê vist serranê peyênan de veciyê meydan. Roştberan u nuskaran çıqa ke pêserokan u kıtabanê xo de na arde zıwan, zafeteni welat de hona nêzanenê; taê ki çımanê xo nanê werê.

Dewlete zıwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna televizyon de tek teyna Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanê mehelliyê bini bêqıymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqa ke qısey biyêne ki, siyaseta dewleta zıwani kewti biye kar, şari pede huwiyet u zıwanê xo ra şerm kerdêne, keyan (çêan) de zıwanê ma u piyê xo qısey nêkerdêne, be domananê (qıcanê) xo salıx nêdayne, cı nêmusnayne (nêmotêne). Dewlete seba ke inkar bıkero, poltika "lehçe"y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şive, kamiya (huwiyetê) şari kerd "kamiya bıni" (alt-kimlik) ke salê şar xo ro megıno, xo ra düri kewo, zıwan u zagon (kultur) u kamiya xo rê xam bo. Heyf ke hona ewro ki taê politika "lehçe"y dıme raê, cı ra nêvısiyenê. Peyê coy insani kewti ra zıwan u kokê xo dıme, saiya raya ilmi ra nê siyasetê inkar u "lehçe"y iflas kerd.

Mabênê zıwananê İrankiyan de caê Zazaki

[edit | edit source]

Zıwanzanaoğê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zıwananê İrankiyan de zıwanê do xosero.

  • İrankiyê Zımey Rocawani   (24 zıwani, 31 milyon qıseykerdoği)
    • Medki : Medki † (İrankiyo kıhan)
    • Partki : Partki: † (İrankiyo miyanên /wertên)
    • Xezerki
    • Kurdki-İrankiyê merkezi
      • Kurdki
        • Khurmanci (Kırdaski) (Kurdkiyê zımeyi) (10 milyon)
        • Soranki (Kurdkiyê merkezi) (4 milyon)
        • Kelhurki (Kurdkiyê veroci) (3 milyon)
      • İrankiyê Merkezi : Tefrışki, Mehelletki-Xunserki, Keşanki-Natanzki, Gazki, Yezdki-Kermanki-Navinki, Kavirki, Siwendki
    • Gurgani (Hyrkan)
      • Zazaki (Kırmancki, Dımılki, "Zonê Ma, So-Bê") (2-3 milyon)
        • Zazakiyê zımeyi
        • Zazakiyê merkezi
        • Zazakiyê veroci
      • Goranki (Bacelanki, Şebaki, Hewramki, Sarlki uêb.) (400-500 hezar)
      • Beluçki
      • Sengserki

Diyalektê Zazaki

[edit | edit source]

Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:

1. Zazakiyê Zımey

[edit | edit source]
Dêrsım, Erzıngan, Gumuşxane (Kelkit), Varto, Xınıs, Tekman, Çat, Aşqale, Sêvaz (Qoçgiriye)

2. Zazakiyo Miyanên

[edit | edit source]
Pali-Çolig, Hêni, Xarpêt, Piran, Licê, Erğeni, Qulp

3. Zazakiyê Veroci

[edit | edit source]
Çermug-Sêwrege, Alduş

Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Feki zey Modki, Sarız u Aqseraiye (Aksaray) ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.

Fonetikê Zazaki u Zıwananê İrankiyanê binan

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*w v v b, g b, g -
*we-nt-vata-vabadbawind
*awer-var-varanbaranbaranrain
*wek-vačvacavazbêjsing, say
*weghvazaitivaz-bez-bez-run
--velgbergbelgleaf
*wek-vačvengbangbang, dengvoice
--verberberfront
*wadh-vadveyvbayobukfront
--verekberreberxsheep
-vefr-vewr, vor berfberf/befrsnow
*wen-veēn-vên, vinbin-bin-see
vire-virbirbirmemory
*wikmtvisaitivistbistbisttwenty
*widhewovithavaviyabivebiwidow
*wei-vaeitiviyalbidbiwillow
--vam, vumbadambehıvalmond
-vaicvic-biz-bêj-select, choose
--veyšangorosnebırsihungry
-veršni-vešngošnberanram
--vašgiyahgiya/gijgrass
*wrdho-verd-vılgolgulrose
--velıkgusalehgurčık/gwêlikcalf
*wlqwosvēhrke-verggorggurgwolf
--vurayengerdidenguherinchange


Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*k/*g z/s z/s z/s d/h -
*kerd-zerdeye-zerridildêlheart
*ghol-zaranya-zerdzêrzergold
*gno-zan-zan-zan-dan-know
*gemezamat-zamazavadamadgroom
*egomezēmezez (min)ed- (min)I
*bhrghberezantberzbilindbolandborough, high
*dekmdesedesdehdehten


"ĵ-"

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*gw / *kw j / č ĵ z ž -
*gwen-jainishĵenizenžınwoman
*gwhen-janĵin-zan-žen-playing music, to beat
*gwiwo-jivĵiwiyayıšzistenžıyanlive
*gwiwo-jivĵindezendezındialive
*sekw-uperhača-upairiĵorzeberžorup
*sekw-ndhero-hača-atharaĵêrziržêrdown
*sekw-hača-ĵıazžıfrom
*leuk-reočah -roĵruzrožday
*wekw-vač-vaĵavazbêžsay, sing
-areĵaherĵanarzanerzancheap
-vaič-viĵ-biz-biž-select, choose
*pekw-pač-pewĵ-pez-pêžcook


Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
d d b d d -
*dhwer-dvaraberderderidoor

"hr-" initial

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
tr thr hr s s -
*trejesthrihrisesethree
*trikomtthrisaitihrissisithirty
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
w w w h/w h/w -
*newnnavanewnohnohnine
*kʷetwrkomt-čathwarosaitičewresčehelčilforty
*newosnavanewenonûh, nû, nwênew

"-rz-" u "-rr-"

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*rg,*lg / *rd rz / rd rz / rr l l -
*bhrghberezantberzbolandbilindborough, high
-herez-erzhil-helsprinkle, throw
--wurzlizalezdash off, stand up
*splegh-spērēzanserpezseporzsıpılspleen
-sered-serresalsalyear
*kerd-zerd-zerredêldilhearth
*wrdho-verd-vılgolgulrose

"-w-"

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*sw hv w x(u) x(w) -
*swep-xvefne-witišxwabxewsleep
*swe-xvetxoxodxweself
-xvungunxunxwinblood
-xveš-wešxošxwešsweet
*swenh-xven-wend-xand-xwend-read
*swesorxveherwaxaherxwehsister
-xver-werd-xord-xward-swallow, eat
--wašt-xast-xwast-want

"-m-"

[edit | edit source]
Hindo-Ewropayi Avesta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*m m m m v -
*nomn-namanamenamnavname
*gemezamat-zamaydamadzavagroom
*gwem-jamaitigamgamgavstep, come
*sem-hamanamnan-havinsummer
*gheim-zimazimistanzimistanzivistanwinter
*domu-demana-damdamdavdomestic, home
*samos-hama-embazhembazhevalsame

"-ew-"

[edit | edit source]
Zazaki Farski Kurdki İngılızki
w f f -
hewtheftheftseven
kewtoftadkeft/ket/kewtget in
grewtgreftgirtbuy, take
kewkefkeffoam
vewreberfberf/befrsnow

Alfabey Zazaki

[edit | edit source]

Alfabey Zazaki de 32 herfi estê.

Herfê gırdi: A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z

Herfê qıci: a b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u ü v w x y z

Herfê vengıni (8): a e ê ı i o u ü

Herfê bêvengi (24): b c ç d f g ğ h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Wendışê herfan be nımuneyê çekuyan

[edit | edit source]
herfe wendış [IPA] Zazaki Farski İngilizki Almanki İspanyolki
aa [α]asmênâsemanskyHimmelcielo
bbe [b]bızebozshe-goatZiegecabra
cce [dz / dj]cemedyakhiceEishielo
ççe [ts / tsh]çê (keye)xânehhouseHauscasa
dde [d]darederakht/daartreeBaumárbol
ee [ε]ezmanIichyo
êê [e]dêsDivar/DewarwallWand, Mauerpared
ffe [f]fekdahânmouthMundboca
gge [g]gırs (gırd)bozorgbiggroßgrande
ğğe [gh]ğezaleghazalgazelleGazellegacela
hhe [h]haktoxmeggEihuevo
ıı [ə]bırrJangalforestWaldbosque
ii [i]isotFelfelpepperPaprikapimiento
jje [zh]jên (zên)zênsaddleSattelsilla
kke [k]koliHizomfirewoodFeuerholzleña
lle [l]lewLablipLippelabio
mme [m]mastMastyogurtJoghurtyogur
nne [n]namenâmnameNamenombre
oo [o]oğırNikBakhtgood omengutes Vorzeichenbuena suerte
ppe [p]porrMoohairHaarpelo
qqe [q]qatırQatirmuleMaultiermulo
rre [r]riRoofaceGesichtcara
sse [s]soleNamaksaltSalzsal
şşe [sh]şêrşêrlionLöweleón
tte [t]tıtoyoudutu
uu [u]ustıneSotuncolumnSäulecolumna
üü [ү]düriDurfarfernlejos
vve [v]vewre (vore)BarfsnowSchneenieve
wwe [w]waretablelandSommerweidemeseta
xxe [kh]xalXal/Daiuncle (paternal)Onkel (väterlicherseits)tío
yye [y]yene (êne)AdinehFridayFreitagViernes
zze [z]zıwan (zon)zabântongue; languageZunge; Sprachelenguaje; lengua

Alfabe ra qêri vengê bini

[edit | edit source]

Zazakiyê zımey de:

çh kh ph th rr

Zazakiyê veroci de:

´a ´e ´h ´l ´s ´t û

Ferqê vengan /herfan

[edit | edit source]


á a o
?asmênoğır


b p ph
banporrphan


c ç çh
cemçımçhem (ro[y], la)


d t th ť
dü (du)tüye (tuye)thüye (kund)ťeyr (theyr)


é e ê
érd (erd, hard)desdês


f v w
fekvewre (vore)ware


g k kh q
galıkkalkhal[ık]qal


ğ h ħ x y
ğelehalħalxalyene


ı i
bınbin


j ş
jên (zên)şêr


l ´l
lıngełınci


m n
marnan


r rr ŕ
sere (sare)serreseŕ[ı]


s ś z
soleśi (kemere)zıme


u ü û
ustınelüye (luye)łûr (merreo gırd)

Merdumê ilmê zıwanê Zazayan (Zazalociye)

[edit | edit source]
  • Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg,.
  • Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan,.
  • Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" Frankfurt University,.
  • Gajewski, Jon. (2003) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology,.
  • Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology,.
  • Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University and University of Arizona,.
  • Iremet, Faruk. (1996) "The difference between Zaza, Kurdish and Turkish" Stockholm, Sweden,.

Bıvênên

[edit | edit source]

Çımey

[edit | edit source]
Incubator Kırmancki


Retrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/kiu/Wikipediya:Zazaki&oldid=6467717"