Wp/grc/Ποιητική

Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Τοῦτο τὸ λῆμμα ἀνατεθεώρηται.

Ἡ ποίησις (ἐκ τοῦ ποιεῖν, “ποίημα, κατασκευή”) ἐστὶ τέχνη λόγου καθ’ ἣν ὁ λόγος ῥυθμῷ, μέτρῳ, φθόγγοις, καὶ νοήματι συμπεπιεσμένῳ κεκόσμηται. Ἐν τῇ ἀρχαίᾳ καὶ κλασικῇ Ἑλλάδι τὸ πλεῖστον ἦν τέχνη ἐκφωνητικὴ καὶ μουσική, πρὸς ᾠδὴν ἢ ῥαψῳδίαν ἡρμοσμένη, καὶ πρὸς ἱερὰς τελετὰς καὶ δημόσιας ἑορτὰς ἢ καὶ ἰδίαις συνουσίαις ἐτίθετο.

Κατεῖχε δὲ τὸν βίον τῶν πόλεων κυρίως· ἔτεινεν γὰρ εἰς ἔπαινον καὶ ἱκεσίαν, εἰς διήγησιν μύθων καὶ πράξεων, εἰς παιδείαν καὶ τέρψιν. ἡ δ’ ἀξία οὐ μόνον ἐν τῷ γεγραμμένῳ κειμένῳ ἦν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ἔργῳ τῶν ποιητῶν, τῶν προστατῶν, καὶ τῶν ἀκουόντων, καὶ ἐν τοῖς τεχνικοῖς ὀργάνοις—μέτρῳ, τύποις ἐπιθέτων, καὶ φράσεσιν ἐντεταμέναις—ἃ τὴν μνήμην συνέχουσιν.

Ἀρχαί καὶ ἡ ἐκ στόματος παράδοσις

Τὰ πρῶτα ποιήματα ἐν πολλαῖς χώραις ἐν ᾠδαῖς ἐκ στόματος ἔζη. Ἐν Ἑλλάδι δὲ ῥαψῳδοὶ καὶ ἀοιδοὶ ᾖδον ἔπη καὶ χορικὰς ᾠδὰς ἐν ἑορταῖς, ἐν συμποσίοις, ἐν κηδείαις· ἡ δ’ τέχνη ἦν ἀκουστικὴ καὶ λύρᾳ ἢ αὐλῷ συνεκράθη.

Ἀπομνημονεύματα δὲ τῆς ἀρχαίας ταύτης συνθέσεως σώζεται ἐν τοῖς συγγράμμασιν: ἐπίθετα τυπικά, φράσεις τεταγμέναι κατὰ μέτρα, τάξις τῆς διηγήσεως κατὰ μέρη. Ταῦτα δηλοῖ πῶς ἔπη μακρὰ ἠδύνατο σῴζεσθαι πρὸ γραμμάτων, καὶ πῶς ἡ παρ’ ἀκοὴν παραδοθεῖσα βεβαιότης μετ’ εὐκαιρίας καὶ καινότητος συνῴκει.

Ἔπη

Τῶν εἰδῶν ἡρωικώτατον τὸ ἔπος. Οἱ Ὁμήρου λόγοι, ἡ Ἰλιάς καὶ ἡ Ὀδύσσεια, τύπον ἔθηκαν μακρᾶς διηγήσεως ἐν δακτυλικῷ ἑξαμέτρῳ, μύθοις θεῶν καὶ ἡρώων ἐμπεπλησμένης, πρὸς ἀπαγγελίαν δημοσίαν ἡρμοσμένης. Ἔργον ἦν τοῦ ἔπους τὸ σῴζειν γενεαλογίας, νόμους τε καὶ ἤθη, καὶ παραδειγματίζειν ἀρετήν.

Ἡ μὲν τέχνη τοῦ ἔπους παραβολαῖς μακραῖς, καταλόγοις καὶ ἐπεισοδίοις σεμνοῖς ἐχρῆτο· τὸ δὲ μέτρον ἡγεμόνευε τῆς φράσεως, καὶ τὰ σχήματα λόγου τοῖς ἀκούουσιν προσδοκίαν παρεῖχεν. Ἐξ οὗ καὶ οἱ ὕστεροι ἐποποιοὶ πρὸς ταῦτα ἀνέβλεπον.

Λυρικὴ ποίησις καὶ ἰδία φωνή

Παράλληλος τῷ ἔπει ἡ λυρικὴ ἐγένετο, βραχεῖα μὲν καὶ ποικίλων μέτρων, τῇ μουσικῇ δὲ συμφυής. Σαπφὼ, Ἀλκαῖος, Πίνδαρος ᾖδον ᾠδάς, ὕμνους, ἐλεγείας, καὶ θρήνους· ἔρωτος, πολιτικῆς διαθέσεως, ἐγκωμίου, καὶ ἱερᾶς τελετῆς ἐστοχάζοντο.

Ἡ λυρικὴ ἐπλάττετο ἰδίᾳ μὲν φωνῇ καὶ πάθει, δημοσίᾳ δὲ σχήματι· ἐπινίκιοι ὕμνοι Πινδάρου τὸν ἔπαινον ἥρμοζον μύθοις παραδειγματικοῖς, ἡ δὲ Σαπφοῦς λέξις ἐγγὺς ἦν τῆς ψυχῆς· καὶ ταῦτα πρὸς χορὸν καὶ μουσικὴν συνετίθετο.

Δρᾶμα, χορὸς καὶ σκηνή

Ἐκ τῆς λυρικῆς καὶ τῶν χορικῶν ᾠδῶν ἡ τραγῳδία καὶ ἡ κωμῳδία ἐγεννήθη. Ἕστηκε δὲ ἔτι ἐν ταῖς τραγῳδίαις ὁ χορὸς ὡς φωνὴ κοινή, μέτροις λυρικοῖς καὶ μελοποιίᾳ τὰ πράγματα ἐπεξηγούμενος.

Οἱ ποιηταὶ τῶν δραμάτων—Αἰσχύλος, Σοφοκλῆς, Εὐριπίδης—συνῆψαν διήγησιν, χορικὴν ᾠδήν, καὶ διάλογον εἰς μίαν πολιτικὴν ποίησιν· αἱ δὲ ἑορταὶ τῶν πόλεων ἦσαν ἀγῶνες, ἐν οἷς ὁ ποιητικὸς λόγος περὶ νόμων καὶ μύθων καὶ συνειδήσεως διελέγετο.

Μορφή, μέτρον καὶ προσωδία

Οὐ κόσμος μόνον ἀλλὰ καὶ ἀρχὴ τάξεως ἦν τὸ μέτρον· δακτυλικὸν ἑξάμετρον τῷ ἔπει, τρίμετρον ἰαμβεῖον τῷ διαλόγῳ, ἄλλα δὲ ποικίλα μέτρα τῇ λυρικῇ ἐτάχθη. Ἡ μὲν τοῦ μέτρου ἀνάγκη μνήμην ἐβοήθει, φράσιν ἐφείδετο, καὶ τὴν διάταξιν τῶν κώλων ἐκυβέρνη.

Ἔνθα δὲ καὶ αἱ τοῦ ἤχου μηχαναί—παρήχησις, ὁμοιοτέλευτον, ἰσόκωλα—σὺν ῥυθμῷ ἔργον ποιοῦσιν. οἱ ἀκούοντες προσδοκίαν λαμβάνουσιν ἐκ τοῦ ἴσου ῥυθμοῦ, καὶ θαμβοῦνται ἐκ τῆς ἔνθεν καὶ ἔνθεν παρεκβάσεως.

Τόποι καὶ κοινωνικὴ χρῆσις

Ἡ ποίησις πράττεται ἐν διαφόροις τόποις καὶ καιροῖς—ἑορταῖς ἱεραῖς, μουσικοῖς καὶ γυμνικοῖς ἀγῶσιν, κηδείαις, συμποσίοις, δικαστηρίοις. Ἄλλοτε μὲν λειτουργία ἦν, ἄλλοτε μνημόσυνον ἢ παιδευτικὸν ὄργανον, καὶ πολλάκις ἐχρῄζετο χορηγίας ἢ τῆς πόλεως βοηθείας.

Διὸ καὶ τῇ πόλει τὰ ποιήματα ἦν ἐπιτήδεια· νόμων μνήμην ἐσῴζετο ἀναγινωσκομένων, ἔπαινος δὲ ἐστερέου τὸ γένος, καὶ τὰ τελετουργικὰ ἦν κοινὰς ἀφορμαὶ τοῦ μέλους. Ἐντεῦθεν καὶ τὸ εἶδος σὺν τῷ περιεχομένῳ τῆς κοινωνίας τρόποις ἐπλάττετο.

Σύνθεσις καὶ ἀρχὴ τοῦ ποιήματος

Ἡ ποίησις τέχνη ἐστὶν ἅμα καὶ παράδοσις· ἐκ προγόνων θησαυρῶν μύθων τε καὶ εἰκόνων λαμβάνει, καὶ καινοτομεῖ λέξει καὶ μέτρῳ καὶ ὑποθέσει. Οὐκ ἀεὶ ἑνὸς ἀνδρὸς ἔργον· πολλάκις γὰρ οἱ ἐκφωνοῦντες αὐτὴν ἐν τῇ ἐνεργείᾳ συνπλάττουσιν.

Ἀνατίθεται δὲ ἔργα τοῖς ὀνόμασιν ἢ διὰ δόξαν ἢ διὰ σχολὴν ὑστέρων· πολλὰ γάρ, πρὶν ἐπὶ δέλτους στηθῆναι, δι’ ἐτῶν ἐν τοῖς στόμασιν ἐκυκλοφόρει· ὅθεν ἡ τῶν ἀρχῶν ζήτησις οὐ ῥᾴδιον.

Μετάδοσις, γραφαί, καὶ βιβλιοθῆκαι

Τὸ σῶμα τῆς ἀρχαίας ποιήσεως ἐσώθη διὰ μὲν ἀκοῆς, διὰ δὲ ἀντιγραφῆς, καὶ διὰ τῶν ἀποθηκῶν τοῦ λόγου. Ἐπειδὴ γραμματεία ἴσχυσε, ἐν κυλίνδροις βιβλίων τὰ ποιήματα ἐτίθεντο· γραμματεῖς ἀντεγράφοντο, λόγιοι διῄρουν καὶ ἐσχολίαζον.

Ἡ μὲν λυρικὴ πολλὰ μέρη διεφθάρη καὶ διεσπάρη· ὅμως αἱ τῶν Ἑλληνιστικῶν χρόνων βιβλιοθῆκαι, μάλιστα ἡ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, τὴν διαλογὴν καὶ τὴν τάξιν ἔθεσαν· ὕστεροι δὲ χρόνοι τὰ σῳζόμενα παρέδοσαν· ὀλίγον ἄρα μέρος ἐκ πολλοῦ, καὶ τῇ τύχῃ καὶ τοῖς θεσμοῖς διήθυσται.

Συγκρίσεις καὶ τὰ μεσογειακὰ ρεύματα

Καίπερ Ἑλληνικὴν ἔμφασιν ποιοῦντες, ὅμοια εἴδη παρὰ τοῖς πρὸς ἑῴαν καὶ μεσημβρίαν ἔθνεσιν ἔνεστιν—οἷον λόγος τυπικός, μέλος μετὰ ῥυθμοῦ, καὶ ἐκφωνητικοὶ τρόποι. Ἐμπορίαι τε καὶ συνοικίαι τῶν ἐθνῶν μετέβαλλον θέματα καὶ μέτρα, καὶ ἡ Ἑλληνικὴ ποίησις ἅμα ἄλλους ἐκίνει καὶ αὐτὴ ἐκινεῖτο.

Ἡ συγκριτικὴ θεωρία δηλοῖ πῶς εἴδη ἀνίσταται, μεταβάλλει, καὶ ἀποδημεῖ· τὰ μὲν γὰρ μέτρα καὶ αἱ ᾠδαὶ ὥσπερ τέχναι μνημονικαί φορηταί εἰσιν, ἃ πολλαχοῦ τὰ αὐτὰ ἐργάζεται, ἄλλοθι δὲ κατὰ τὰ ἐπιχώρια καινοτομεῖ.

Κληρονομία

Αἱ τέχναι αἱ ἐν ἀρχαιότητι τεθαυμασμέναι—μέτρα, σχήματα λόγου, καὶ ἡ τοῦ ἰδίου καὶ κοινοῦ φωνῆς σύμφυσις—τὰς ὕστερον γραμματείας ἔθρεψαν καθ’ ἅπασαν τὴν Μεσόγειον. Κἂν ἄλλοις μέτροις ἢ γλώσσαις χρώμενοι οἱ νεώτεροι ὦσιν, πρὸς τὰ παραδεδομένα γένη καὶ παραδείγματα ἀεὶ διαλέγονται· ὥστε ἡ ἐπὶ τῇ ἀπαγγελίᾳ καὶ τῇ μορφῇ ἀκρίβεια ἔτι κριτήριόν ἐστιν.

Ἐξωτερικοὶ σύνδεσμοι

Οὐικικοινά

Ἴδε τὰς εἰκόνας καὶ τὰ ἄλλα καθόλου περὶ Ποιητικής