Wp/grc/Γυναικῶν Κατάλογος

 Τοῦτο τὸ λῆμμα γέγραπται τῇ Ἀττικῇ καὶ τῇ Ἀττικιζούσῃ διαλέκτῳ.

Ὁ Κατάλογος Γυναικῶν (Αἱ Ἠοῖαι) ἐστὶ ποίημα ἡρωϊκὸν ἐν ἑξαμέτρῳ μέτρῳ, τῇ μὲν ἀρχαιότητι πολυανεγνωσμένον, νῦν δὲ μόνον ἐν ἀποσπάσμασι διασῳζόμενον. Κατὰ τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν ἀνατίθεται Ἡσιόδῳ, οἱ δὲ νῦν φιλόλογοι πολλοὶ διστάζουσιν εἴτε ἀληθῶς ἐκεῖνο ἔργον ἐστίν. Ὁ μὲν τίτλος δηλοῖ κατάλογον γυναικῶν ἡρωϊκῶν, αἳ πρὸς θεοὺς μιγεῖσαι παῖδας ἥρωας ἀπογεννῶσιν· τὸ δὲ ποίημα οὐχ ὥσπερ Ἰλιάς ἢ Ὀδύσσεια συνεχῆ μῦθον διηγεῖται, ἀλλὰ γενεαλογίας πλείστας ἐν εἴδει δικτύου συμπλέκει, ἄγουσαν τὰ τῶν ἡρώων γένη δι’ Ἑλλάδος ἁπάσης.

Ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς ἐπιστήμῃ ὁ Κατάλογος λογίζεται μᾶλλον ἔργον τῆς λεγομένης Ἡσιόδειας σχολῆς ἢ αὐτοῦ τοῦ ποιητοῦ, ὅμως δὲ ἡγεμονικὸν τεκμήριον μένει τῆς ἀρχαϊκῆς μυθολογίας. Ἐν τῷ ποιήματι πρόκειται γυναικεῖα πρόσωπα ἃ ἔστιν ἔν τινι μεταξὺ θεῶν καὶ ἀνθρώπων, καὶ δι’ αὐτῶν ἡ θεία γενεαλογία τῆς Θεογονίας πρὸς τὸν θνητὸν βίον τῶν Ἔργων καὶ Ἡμερῶν συνάπτεται. Παρέχεται δὲ διὰ τούτου μαρτυρία περὶ ἠθῶν, συγκροτήσεως οἰκιῶν, καὶ ἐννοιῶν τοῦ γένους ἐν τῇ ἀρχαϊκῇ Ἑλλάδι.

Τίτλος, διάρθρωσις καὶ ἡ λέξις «Ἠοῖαι»

Οἱ μὲν πλεῖστοι τῶν ἀρχαίων τοῦτο τὸ ποίημα προσαγορεύουσιν Κατάλογον Γυναικῶν ἢ καὶ μόνον Κατάλογον; ἄλλοι δέ τινες ἑτέραις ἐπωνυμίαις χρῶνται. Ἡ μὲν Σοῦδα καλεῖ Κατάλογον τῶν ἡρωϊκῶν γυναικῶν, ὁ δὲ γραμματικὸς Ἰωάννης Τζέτζης Γενεαλογίαν ἡρωϊκήν. Ἄλλη δὲ κοινὴ προσηγορία, Αἱ Ἠοῖαι, ἀπὸ τῆς ἐξορμᾶται φράσεως ἢ οἵη, ᾗ ὁ ποιητὴς εἰσάγει ἑκάστοτε ἄλλην γυναικὸς μορφὴν καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς γενεάν.

Ἡ τοιαύτη φράσις οὐχ ἁπλῶς κόσμος λόγου, ἀλλὰ τῇ συντάξει καὶ τῇ διατάξει τῆς ποιήσεως ἐπιτηδεία. Δι’ αὐτῆς γάρ, ὅταν βούληται μεταβαίνειν ἀπὸ μιᾶς γενεᾶς ἐπ’ ἄλλην ἢ ἀνατρέχειν εἰς πρότερον γένος, ῥᾳδίως τοῦτο ποιεῖ. Οὕτως ἐκ πολλῶν μεταβάσεων καὶ παρεκβάσεων τὸ ποίημα τὸ πᾶν σύστημα συγγενείας τῶν ἡρώων ἀποτυπῶσαι ζητεῖ. Ἡ αὐτὴ σχεδὸν λέξις εὑρίσκεται καὶ ἐν τοῖς λεγομένοις Μεγάλης Ἠοῖαι, ὥστε δοκεῖ τὸ εἶδος τοῦ κατὰ γυναῖκας καταλόγου ἴδιον γένος ἐποποιίας γεγενῆσθαι.

Περιεχόμενον καὶ τάξις

Κατὰ τὴν μαρτυρίαν τῆς Σούδας ὁ Κατάλογος εἰς πέντε διῃρῆσθαι βιβλία λέγεται, τὸ δὲ σύνολον τῶν στίχων ὑπολογίζεται εἶναι χίλιοι καὶ τέτταρες ἢ πέντε (τέσσαρες ἢ πέντε χιλιάδες). Τὸ μὲν πλεῖον μέρος ἀπώλωλεν, ἐσώθη δέ τι ἐν παπύροις καὶ ἐν παραθέσεσιν ὕστερον γραψάντων. Ἐκ τούτων δοκοῦσιν οἱ φιλόλογοι συντιθέναι ὅτι ἕκαστον βιβλίον οργανωθὲν ἦν περὶ μεγάλων γενῶν, οἷον Αἰόλου, Ἰνάχου, Πελάσγου, Ἄτλαντος, Πέλοπος καὶ τῶν ἐκείνων ἀπογόνων.

Τὸ δεῦρο σωζόμενον σύγγραμμα τὸ καλούμενον Βιβλιοθήκη (ψευδο-Ἀπολλόδωρος) πολλάκις τῇ τοῦ Καταλόγου τάξει ἐοικέναι δοκεῖ, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὴν ἀνασύνθεσιν τοῦ ποιήματος χρήσιμον ἐστίν. Ἐν ταῖς γενεαῖς ὁ ποιητὴς συνάπτει ψιλὴν τῶν ὀνομάτων ἀπαρίθμησιν πρὸς μικρὰ διηγήματα, ὥστε ἐναλλάττεσθαι τὰς ἐπιγραμμὰς τῶν γενῶν μετὰ μύθων ἐρωτικῶν, ἡρωϊκῶν πράξεων καὶ λόγων ἀιτιολογικῶν περὶ ἐθνῶν καὶ ἱερῶν θεσμῶν.

Τὸ πρῶτον βιβλίον καὶ αἱ πρῶται γενεαί

Τὸ μὲν πρῶτον βιβλίον μάλιστα διασῴζεται, ὡς ἐκ πλειόνων παπύρων καὶ ἀρχαίων περιλήψεων φαίνεται. Ὁ Κατάλογος συνεχίζει τὴν Θεογονίαν, ἐπειδὴ τοὺς τελευταίους στίχους τῆς τοῦ θεῶν γενεᾶς ὑποτίθεται ὡς ἀρχὴ τοῦ νέου ποιήματος, καὶ εἶτα προοίμιον ἕτερον πρὸς τὰς Μούσας τοῦ νέου θέματος ἀνάγκην ποιεῖται, ὅτι νῦν περὶ γένους γυναικῶν καὶ ἡρωϊκῆς ἡλικίας μέλλει γράφειν. Ἐνταῦθα δηλοῦται ὅτι ἐν τῷ ἡρωϊκῷ χρόνῳ οἱ θεοὶ μᾶλλον ἢ ὕστερον μετὰ τῶν ἀνθρώπων ὁμιλοῦσι, καὶ ὅτι οἱ ἥρωες ἄλλοι μὲν μακρὰν ἡλικίαν τυγχάνουσιν, ἄλλοι δὲ ταχὺ φθείρονται κατὰ θείαν κρίσιν.

Πρῶτον δὲ γένος, ὃ σαφῶς φαίνεται, ἐστὶ τὸ Δευκαλίωνος καὶ Πύρρας, οὓς ἡ παράδοσις ἐπὶ τὸν μετὰ τὸν κατακλυσμὸν χρόνον τίθησιν. Ὁ μὲν Ἕλλην, υἱὸς τούτων, προσαγορεύεται πατὴρ Ἑλλήνων, αἱ δὲ θυγατέρες, Θυίη, Πρωτογένεια, Πανδώρα, τῷ Διὶ μιγεῖσαι φῦλα καὶ ἔθνη διαφόρων Ἑλλήνων ἐξέφυσαν, ὧν οἱ λόγοι τὰς ἀρχὰς Δωριέων, Ἰώνων, Αἰτωλῶν καὶ ἄλλων ἐξηγοῦνται. Οὕτως ὁ ποιητὴς μῦθον ἐθνογονικόν τινα τίθησιν, ἐξ ἑνὸς οἴκου μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ἅπαντας ἀνάγων.

Αἱ Αἰολίδες καὶ τὸ πλῆθος τῶν γενῶν

Ἐν τοῖς ἀποσπάσμασιν ἐκφανέστατον μέρος ὁ λεγόμενος οἶκος Αἰόλου καὶ Αἰναρέτης ἐστίν, ὃς ἐκ φαίνεται πρὸς τὸ τέλος τοῦ πρώτου βιβλίου καὶ τὸ δεύτερον εἰς πολὺν χρόνον διήκειν. Οἱ μὲν υἱοὶ Αἰόλου, Κρηθεύς, Ἀθάμας, Σίσυφος, Σαλμωνεύς, Δείων, Περιήρης καὶ οἱ ἄλλοι, αἱ δὲ θυγατέρες, Πεισιδίκη, Ἀλκυόνη, Κάλυκη, Κανάκη, Περιμήδη, κέντρον ἔχουσιν πολλῶν διασταυρουμένων γενῶν· ἐξ αυτῶν γὰρ καὶ αἱ Θεσσαλικαὶ καὶ Αἰτωλικαὶ καὶ ἄλλαι παραδόσεις συνεμπλέκονται.

Ἐν τῇ ἐνότητι ταύτῃ οὐ μόνον ψιλαὶ γενεαλογίαι, ἀλλὰ καὶ διηγήσεις ἐναργεῖς καὶ μυθικὰ παραδείγματα περιέχονται, ἔνια δὲ ἀπὸ τῶν μεθ’ Ὅμηρον ποιητῶν γνωριμώτερα. Ἐν αὐτῇ φέρεται ἡ τοῦ Κηύκος καὶ τῆς Ἀλκυόνης τύχη, οἳ διὰ μίμησιν Διὸς καὶ Ἥρας ὕβριν ἐργασάμενοι εἰς ὄρνιθας μεταμορφοῦνται. Ἄλλαι δὲ γενεαί ἐνταῦθα συνδέονται πρὸς τοὺς Ἡρακλεῖδας καὶ τὸν Περσέως οἶκον, ὥστε τὸ Αἰολίδων γένος ὥσπερ ἄξων εἶναι τῆς ὅλης συντάξεως.

Τὰ ὕστερα βιβλία καὶ ἔνια διασημότερα ἀποσπάσματα

Τὰ τρία τελευταία βιβλία, ἐλλιπέστατα ὄντα, ὅμως δοκεῖν ἐμπεριέχειν τοὺς ἀπὸ Ἰνάχου, Ἀγήνορος, τινῶν Ἀρκάδων, Ἄτλαντος καὶ Πέλοπος ἀπογόνους. Πολλοὶ τούτων συνδέονται πρὸς τοὺς μύθους οἳ περὶ τὸν Τρωικὸν πόλεμον καὶ ἄλλους κύκλους ἡρωϊκοὺς περιφέρονται, ὥστε τὸ ποίημα ὅλον ὥσπερ τελευτᾶν ἐπὶ τὸ τέλος τῆς ἡρωϊκῆς ἡλικίας καὶ πρὸς τὸν νεώτερον ἀνθρώπων χρόνον.

Ἔνια δὲ ἀποσπάσματα, οἷς τόπος βέβαιος οὐκ ἔστι, καθ’ αὑτὰ δὲ διαφέροντα φαίνεται. Ἡ Κυρήνη, ἡ Θεσσαλὴ θηρατρίνα ὑπὸ Ἀπόλλωνος ἠγαπημένη καὶ πρὸς τὴν τῆς Κυρήνης πόλεως ἵδρυσιν ἐν Λιβύῃ συνδεομένη, ἐν τῷ Καταλόγῳ διεξέρχεται κατὰ λόγον μάλιστα κοσμοῦντα τὴν ἀποικίαν. Ὁ δὲ περὶ Ἀκταίωνος μῦθος, ὃς ὑπὸ τῶν ἰδίων κυνῶν ἀναλώσκεται, παραλλήλως μὲν τοῖς ὕστερον ποιηταῖς, ἔνια δ’ ἔχων ἴδια, δείκνυσιν ὅτι ὁ Κατάλογος πηγὴ ἦν παλαιοτέρων καὶ ἐναλλαττομένων παραδόσεων.

Χρόνος, ἀναγραφὴ καὶ λογοτεχνικὸν περιβάλλον

Οἱ νῦν ἐπιστήμονες ἐπὶ τὸ πολύ τιθέασιν τὴν σύνθεσιν τοῦ Καταλόγου ὀψέ μὲν τῷ ζ΄, ἢ ἐν τῷ ς΄ πρὸ Χριστοῦ αἰῶνι· ὁ δὲ τόπος οὗ γέγραπται ἄδηλος μένει. Οἱ μὲν ἀρχαῖοι σχεδὸν πάντες Ἡσίοδον αὐτὸν ἐν τοῖς τίτλοις παρατίθενται, καὶ μὴν καὶ τὸ μέτρον καὶ πλῆθος τῶν θεμάτων πρὸς τὴν Θεογονίαν καὶ τὴν ἄλλην ἔπωδιν ποίησιν οὐκ ἄμοιρα· ὅμως ἡ διάλεκτος, ἡ λέξις, καὶ ὁ τρόπος τῆς διηγήσεως πείθει τοὺς πλείστους ὡς ὕστερος τις ποιητὴς ἐν Ἡσιόδει παραδόσει τὸ ποίημα συνέθηκεν.

Ὅμως, καὶ ἄνευ βεβαίας γνώμης περὶ τοῦ ποιητοῦ, σαφές ἐστιν ὅτι ὁ Κατάλογος σπουδαίαν ἔχει θέσιν ἐν τῇ τῶν ἑλληνικῶν ἐπῶν ἱστορίᾳ. Τὰς μὲν θεογονικὰς διηγήσεις πρὸς τὰς ἐπιχωρίους ἱστορίας ἡρώων καὶ πόλεων συνάπτει, τὸ δὲ ἦθος τῶν ἡρωϊκῶν γενῶν καὶ τὴν σχέσιν θεῶν καὶ ἀνθρώπων σαφηνίζει. Ἐπὶ δὲ τῶν ἑλληνιστικῶν καὶ Ῥωμαϊκῶν χρόνων οἱ ποιηταὶ καὶ οἱ γραμματικοὶ τοῦτο τὸ ποίημα ὡς πηγήν τινα ἐτίμων ἐπὶ τὰς γενεαλογίας, τὰς παραλλαγὰς τῶν μύθων, καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν πόλεων καὶ τῶν δυναστειῶν.

Παράδοσις, ἀπώλεια καὶ νεωτέρα ἀνασύνθεσις

Καίπερ ἐν τοῖς πάλαι χρόνοις ἀναγινωσκόμενος, ὁ Κατάλογος Γυναικῶν οὐ διηνεγκέ τῇ χειρογράφῳ παραδόσει τῇ μεσαιωνικῇ, ἀλλ’ ἐλογίσθη τῶν ἀπολωλότων ἐπῶν εἷς. Νῦν δὲ γνωρίζεται μὲν ἐκ δύο κυρίων εἰδῶν μαρτυριῶν· ἐκ παπύρων, τὰ πλεῖστα ἐξ Αἰγύπτου τῶν Ῥωμαϊκῶν χρόνων, καὶ ἐκ παραθέσεων καὶ περιλήψεων συγγραφέων, μυθογράφων, σχολιαστῶν καὶ λεξικογράφων. Ἐκ πάντων δὲ συνάγεται ὅτι στίχοι τινὲς ὑπὲρ χιλίους τριακοσίους σῴζονται, ὅπερ ἴσως τέταρτον ἢ τρίτον μέρος τοῦ ἀρχαίου μεγέθους ἐστίν.

Διὰ ταῦτα τὸ ἔργον τῶν νεωτέρων διορθωτῶν καὶ ἐκδοτῶν χαλεπὸν ἐστίν· ἀναγκαῖον γὰρ αὐτοῖς ἐστὶ τοὺς παπύρους ἀλλήλοις ἐφαρμόζειν, τὰς τῶν ἀρχαίων μαρτυρίας ἐξετάζειν, καὶ τῇ τῶν γενῶν ἀκολουθίᾳ χρῆσθαι πρὸς τὴν τάξιν τῶν ἀποσπασμάτων. Κατὰ τὸν τελευταῖον αἰῶνα πολλαὶ νέαι εὑρέσεις παπύρων παρεκίνησαν μεταβολὰς καὶ καινὰς γνώμας περὶ τῆς συντάξεως τοῦ ποιήματος· ὅμως ὁ Κατάλογος μᾶλλον ἢ πολλὰ ἄλλα ἀπολωλότα ἔπη διὰ τὸ πλῆθος τῶν τεκμηρίων ἐγγὺς ἡμῖν γέγονεν, ὥστε οὐκ ὀλίγην ἔχειν ὄψιν τῆς φιλόδοξον ταύτης γενεαλογικῆς ποιήσεως.