Wp/frs/Emden

	Emden
	róódhuus fan Emden
	Stóótistik
Inwoonertóól	49.913
Flâakt	112,36 km²
Besiidelnsdiecht't	444 inwooners/km²
Höeğt	1 m. bōven n.n.
	Politik
Land	Düütskland
Leeğsaksen	Leeğsaksen
Burmester	Tim Kruidhof
	Oover
Postläidtóól	26721, 26723, 26725
Tiidtsôon	UTC +1

Emden is 'n kraisfräej stad an d' muu fan Äiems an d' noorder wal fan d' Dullert. Mit 49.202 inwooners (stand 2024) is Emden däi lütjest fan däi kraisfräej steeden in 't Bundsland Leeğsaksen. Emden beset't plats 21 fan däi grôotst steeden in Leeğsaksen, man is nóó Wilmshóóven däi twäidgrôotst stad an d' leeğsaksk küest. Emden is däi grôotst stad fan Oostfräisland.

Däi stad is as fräisk hannelsplats teegen 800 n.K. undstóón un is noch altiiid döör höör seihóóven bekent, däi in 't 20. äiw däi bóósis föör dat ansiideln fan grôot industriibedriiven, soo as dat helgen Nordseewerke un dat VW-Waark, was. As wirtskafsstandoord het Emden föör däi reegjoon 'n boovenreegjoonóól bedüüden. Siit 1973 is Emden ook ´n hooğskaulstad.

Geogróófii

Emden liğt in 't noordwest fan Düütskland in däi reegjoon Oostfräisland. Säi is däi westelkst seihóóvenstad in Düütskland. Däi stad liğt an 't noordelk öyver fan d' Dullert, booven däi Äiems. Däi hóóven fan Emden is ruuğweğ 38 seimiilen (dat bünt ruuğweğ 70 kiilomeeters) fan däi Noordsäj (bii Börkem) weğ.

Däi westelkst punkt fan Emden häit't Knoek. Dor liğt boovendeem ook däi noordwestelkst punkt fan dat oostfräisk halfailand.

Däi nóóst grôot steeden bünt Ollenbörğ, Bräimen, Gröyngen un Wilmshóóven: Ollenbörğ is ruuğweğ 70 kiilomeeter in 't oost-süüdoost, Bräimen ruuğweğ 110 kiilomeeter in däi sülviğ riecht. Gröyngen in d' Neerland liğt ruuğweğ 50 kiilomeeter west-süüedwestelk, man mit aauto of tsuğ is dat wiid t' foren, um dat man däi Dullert umforen maut. Wilmshóóven is ruuğweğ 60 kiilomeeter oostelk fan Emden.

Wóóter

Emden is 'n stad mit fööl wóóter. Binnen d' stad gift dat 865 hektoor wóóter. Dat bünt soowat 7,7 proosent fan däi häiel flâakt fan Emden, dat hóóvenbekken is d'r 'n grôot däil fan. Man dat gift ook ruuğweğ 150 kiilomeeter lâang knóólen, däi döör d' stad förent. Enkeld knóólen bünt natürelk äjen, man däi mäiest wurdent fan minsken baaut.

Tau 'n biispil gift dat däi Emder stadsgracht, Oel Gracht nöymt. Däi was däil fan dat oel müerwaark un dat befastigen fan Emden in 't middeloller. Dat gift ook knóólen föör skeepen, as dat Trekfortsdäip, däi Äims-Siidelknóól un däi Äims-Jóód-Knóól. In Emden liegent twei meerten: dat Uphuuser Meer un dat Bansmeer. Boovendeem grenst däi stad an 'n dâard meer; dat Hîiv of Lütje Meer. Âal meerten bünt döör knóólen ferbunnen. Soo köönent booten fan Emder hóóven döör däi wóóterknóólen nóó däi meerten un anner steeden in Oostfräisland foren.

Dat Hinter Däip un dat Laarlter Däip ferbinnent Emden mit knóólen in noord un west. Dat Knokster Däip led't nóó däi laugen in d' umgewesten. Dat Feentjer Däip un däi Äiems-Jóód-Knóól ferbinnent Emden mit knóólen un slooden in d' oosten. Oover däi Äiems-Jóód-Knóól un anner wóóterweegen kan man bit nóó Ollenbörğ un nóó d' Wäiser foren. Of un tau bünt däi brüegen läip leeğ, düs paasent dor bloot booten sünner hôoğ upbaauen döör.

Däi Emder hóóven het twei slüüsen: däi Grôot Slües un däi Nesserlanner Slües. Disser slüüsen bünt wichtiğ poorten. Säi ferbinnent däi wóóterweegen mit däi grôot säj, Dullert un Äiems.

Histoorje

1464 wur Emden reesidens fan däi oostfräisk gróóffemiilje Cirksena. Unner höör wur däi stad düğtiğ befastigt un wirtskaftelk uutbaaut. Kaiser Maximilian I gaf Emden dat stóópelrecht un ferläinde däi stad 1495 'n wóópen. Um 1500 haar däi stad ruuğweğ 3000 inwooners un was d'r mit däi grôotst siidlung in Oostfräisland. Fan 1520 of an wur Emden tau 'n wichtiğ tsentrum fan d' reef'rmóósjoon, besünners döör reef'rmóótooren so as Johannes a Lasco. Emden undwikkelde sük t'móól tau 'n reef'rmóótoorsk tsentrum as Genf of Wittenberg.

1595 kwam dat tau däi Emder Reewuluusjoon: börgers stört'dent däi róód däi fan Gróóf Edzard II inset't worden was un beset'dent däi börğ. Däi gróóf mus siin heerskup ofgeeven un Auerk wur däi näej reesidens fan däi oostfräisk gróóven. Emden ferkreeğ soo 'n semi-aautonôom stóótus.

1609–1616 wur däi beraumt wâal upricht't, däi Emden skütsen sul. In d' Daartiğjoriğ Oorlauğ bleev Emden ferskoont.1643 undstun 'n wóólfang-kumpanii. Doo däi läest Cirksena 1744 kinnerlös ooverleed, kwam Emden unner prüüsk heerkup un wur prüüsk freihóóven.

In 't 19. jorhunnert dee Emden fan d' prüüsk noitróólitäitstóótus in d' oorlauğ teegen Frankriik proofiitäären. Däi westbóón wur baaut, däi hóóven fernäjert, un däi stad wur as stróóteeğsk seihóóven föör dat Ruurgebiit belangriik. Tüsken 1886 un 1902 undstunnent wichtiğ wóóterbaauen, d'r unner däi keedelslüües, däi Äims-Jóó-Slüües un däi grôot seislüües - däi döör kaiser Wilm II eröfnt wur.

Dat industriijäel undwikkeln un däi hóóven wurdent wiider uutbaaut.

Up d' 6 september 1944 wur däi Emder olstad hóóst häilundal döör briitsk lüchtangreepen fernäilt. Nóó 't äen fan d' oorlauğ fung däi weerupbaau an. 1962 wur dat róódhuus näj eröfnt. Industriiden siideldent sük an un maudêern inrichtens kwamment. In d' folğjoren undwikkelde sük Emden tau 'n maudêern hóóven- un industriistad mit kultüräel bedüüden.

Kultüer un turismus in Emden

Däi stad Emden liğt in d' noordwesten fan Düütskland in däi reegjoon Oostfräisland. Däi stad het näit alleniğ 'n wichtiğ hóóven, man ook fööl kultüräel anbooden un histoorisk baauten. Emden het 'n lâang histoorje, däi man up fööl steeden in d' stad unddekken kan.

Muuseen

Däi künsthâal Emden is 'n bekent muuseum föör maudêern künst. Säi wur 1986 fan 't Emder publisist Henri Nannen sticht't. In däi künsthâal gift dat biller, skulptüren un skeepen uut d' 20. un 21. äiw. Künstlers soo as Max Beckmann, Ernst Ludwig Kirchner of August Macke sünt hir fertreeden. Dat gift ook wesseluutstellens mit künst uut âal weerld.

Dat Oostfräisk Landsmuuseum wist däi histoorje fan Emden un Oostfräisland. Dat muuseum sit't in 't oel Emder róódshuus. Besöykers köönent hir oel skeepen, korten, wóópens, mööbels un münten säin. Besünners bekent is däi grôot rüstenkóómer, däi uut dat 16. äiw stamt. Dat muuseum ferklort ook, woo däi minsken in Emden waleer leevt un aarbaid't hebbent.

Dat Otto-Huus is 'n lütjet muuseum oover däi Emder koomikker Otto Waalkes. Binnen dat muuseum gift 'n büelt lüstiğ biller, fiigööken, films un dingen uut siin leevend t' säin.

Karken un historisk baauten

Däi Grôot Kâark, ook Maräjenkâark nöymt, is äien fan däi oelst baauten fan d' stad. Säi wur in 't middeloller baaut un het fööl buent fensters un 'n grôot öörgel. Däi Näej Kâark is 'n Eewangeelsk-Reef'rmäärt kâark uut dat 17. äiw. Däi is 'n gaud biispil föör däi sliecht karkenarchitektüer fan däi reef'rmäärt kristen.

Dat Emder Róódhuus staajt midden in d' binnenstad. In d' Twäied Weerldoorlauğ wur 't fernäilt, man d'r nóó in oel föörm weer upbaaut. Dat wist fööl deetails uut däi histoorje fan Emden. Binnen kan man fandóóeğ dat landsmuuseum besöyken.

Däi Emder Wâal is 'n oel stadbefastigen uut dat 17. äiw. Umtau is fandóóeğ 'n grôot park mit póóden, oel bastjoonen un grachten. Däi wâal is bii loopers, fiitsers un femiiljen läip beläivt. Fan hum het man ook 'n môoj blik up d' stad.

Tjóóter un feranstalten

Dat näej Emder tjóóter is dat wichtiğst tjóóter fan d' stad. Hir wordent tjóóterstükken, kuntserten, musicals un comedy-shows upfört. Fööl bekent künstlers uut Düütskland treedent hir up.

Däi Noordsäjhâal is 'n grôot festshâal. Hir gift dat mâarkten, sportferanstaltens un kunserten mit fööl taukiikers.

Elker joer word't d'r dat internóósjoonóóel filmfest Emden-Nördernäj ofhollen. D'r bii wordent films uut häiel Euroopó weesen, fóók mit däi dorstellers of reezjisöören manken. Dat is äien fan däi grôotst filmfesten in Noorddüütskland.

Anner uutfluğtsiilen

Däi Emder hóóven is 'n wichtiğ staddäil. Hir kan man grôot skeepen, króónen un lóógerhuusen säin. Dat gift rundforten mit boot döör 't hóóvenbekken. Däi hóóven is wichtiğ föör däi aautotransport un däi hannel.

Däi delft is 'n wóóteraarm midden in d' stad. Häi wur frauer as hóóven bruukt. Fandóóeğ liegent hir muuseumsskeepen. Up d' wal fan d' delft gift dat fööl môoj oel huusen, reestaaurants un kafees.

In 't róódsdelft liğt dat fürskip Amrumbank/Deutsche Bucht. Häi wur frauer as swemmend fürtoorn bruukt un kan fandóóeğ besöcht worden. Ook dat seinoodreddensboot George Bräuseng is d'r t' säin.

Tradiisjoon un tóól

Wat minsken in Emden prootent Oostfräisk Plat. Dat gift noch meer, däi Oostfräisk ferstóón köönent. Oostfräisk word't fóók in femiiljen, up maarkten of bii spöölen proot't.

Däi stad is stolt up höör oostfräisk tradiisjoonen, tau 'n biispil däi teekultüer. In fööl kafees word't tee up oostfräisk menää serwäärt, mit kluntje un room.

Sport

Oostfräisland-stóódjoon, hir daajt Kickers Emden spöölen

Fautbâal

Däi feräien Kickers Emden wur in 't joer 1946 sticht't. Häi spöölt in 't Oostfräisland-stóódjon, dat plats föör ruuğweğ 7.200 taukiikers büd't. Kickers Emden was frauer sülst in d' 3rd ligó aktiif. Fandóóeğ spöölt däi feräien in d' Reegjoonóólligó Noord, däi färdhôoğst ligó in Düütskland.

Wóótersport

Emden liğt an 't wóóter. D'r döör is wóótersport häil belangriik.

Däi Emder roojferäien is äien fan däi oelst roojferäinen in d' reegjoon. Häi wur 1909 sticht't. Bii hum kan man dat roojen up d' slooden, knóólen un in d' hóóven leeren. Ook kaanuu- un kajakforten bünt möögelk.

Dat gift meerder saajelferäinen in Emden. Up 't Lütje Meer (Hîiv) un Dullert kan man häil gaud saajeln.

In Emden gift dat dat maudêern Van-Ameren-bad. 'N binnenbad mit sportbekken, sprungtoorns un saaunó. 'S sömmers is dat freilüchtbad Borsem läip beläivt. Hir kan man buuten swemmen, rutskern un spöölen.

Anner sportorden

Däi grôotst sportferäien in Emden is däi TV Borsem. Häi het fööl anbooden as turnen, atleetik, dansen, juudoo, handbâal un anner sportsorden.

Emden is 'n fiitsstad. Fööl minsken forent mit rad nóó d' aarbaid, nóó d' skaul of bruukent höör fîits in d' freitiid. Dat gift fiitspóóden in d' stad un döör d' natüer.

Ook zjoegen un walken is in Emden beläivt. Beläievt strekken sünt däi Emder Wâal, däi Knokster weğ of däi póóden langs däi däipen.

Wirtskaft

Emden is 'n industriijäel stad. Fööl minsken aarbaident in febrikken, in d' hóóven of in d' loogistik. Däi grôotst aarbaidsgeever in Emden is däi firmó Volkswagen.

Dat VW-Waark Emden gift dat siit 1964. D'r wordent hoovdsóókelk aautos baaut - tau 'n biispil moodellen as däi Passat un ID. 7 ('n eelektrisk aauto). Dat waark is äien fan däi belangrîikst in Düütskland un beskeftigt ruuğweğ 8000 minsken (stand: 2023 joren). Fööl anner aarbaidsplatsen hangent mit Volkswagen t'sóómen, tau 'n biispil däi tauleeverders of anner waarksteeden. Volkswagen inwestäärt ook in 't umbaauen up eelektrómoobiiliitäit. Dat waark in Emden spöölt d'r bii 'n grôot ruel.

Däi Emder hóóven is äien fan däi grôotst düütsk sei-autooferlóódhóóven. Dat häit't: Hir wordent elker joer meerder hunnertduusend aautos up skeepen lóóden un in fööl lâan eksportäärt. Nóóst aautos wordent ook anner wooren in d' hóóven ferfracht't, soo as holt, baaustoffen, windkrachtdäilen of pepier. Däi hóóven is 'n wichtiğ stóósjoon föör d' import un eksport fan gauden. Däi hóóven het 'n grôot slüües. Disser ferbint dat hóóvenbekken mit däi oopen säj. Soo köönent ook grôot skeepen in- un uutforen.

In d' ferleeden joren het sük Emden ook in d' fernäjerbor eenergiien undwikkelt. Oover d' hóóven wordent windkrachtanlóógen ferfracht't. Fööl däilen föör windróóden wordent hir undlóóden of ferskeept. Firmen in 't rebäit windkracht, sulaartechnik un umweerldtechnik hebbent sük in Emden dóóllóóten of aarbaident äeng mit anner unnerneemen t'sóómen.

Ferkeer

Emden is oover d' aautobóón A31 gaud mit dat stróótennet ferbunnen. Däi A31 led't fan Emden bit in 't Ruurgebiit. In d' nóóet begünt ook däi A28, däi nóó Ollenbörğ un Bräimen fört. Boovendeem gift dat fööl gaud uutbaaut landstróóten in âal richtens fan Oostfräisland. Däi binnenstad is ferkeersbedort un dat gift parkhuusen un busferbinnens. In Emden forent bussen in âal staddäilen. Däi Stadswaarken Emden (SWE) bedriivent däi busferkeer.

Emden is an dat bóónnet anbunnen. Fan d' Emder bóónhof forent tsüügen nóó:

Nörddiik Môol
Läär - Ollenbörğ - Bräimen – Hannover
Rheine - Münster - Ruhrgebiit (oover d' Äimslandsträek)

Dat gift ook däi bóónhof Emden Buutenhóóven, diirekt bii d' fêer föör dat ailand Börkem. Däi tsüügen nóó d' buutenhóóven forent as ailandbóón fan d' bóónhof. Fan däi buutenhóóven Emden forent reegelmóótiğ feeren nóó 't ailand Börkem. Dat gift grôot kóótómaróónen un grooterder aautofeeren. Däi fort dürt 1-2 stüen. Emden is 'n radstad. Däi weegen bünt mäist flak un dat gift fööl fiitspóóden, ook biisiids däi stróóten. Fööl minsken in Emden forent aldóógelk mit fîits nóó d' aarbaid of nóó d' skaul tau.