Wp/dlg/Долган тыла

Долган тыла
Долган тыла
	Долган тыла, долгаан тыла, дулгаан тыла, һака тыла
	; Долган тылын таргатыыта (күөгүнэн бэлиэтэммит)
Дойдута	Россия
Региона	Таймыыр Долган-Ненец оройуона, Анабаар улууһа
Һаӈарар дьон аксаана	4836 киһи (2021 һыл)
Классификация
Тыл кэргэнэ	Алтай тыллар Түүр тыллар Һака таһыма
Һуруга	Кирилл һуруга
Тыл куодтара
ISO 639-3	dlg
Ethnologue	dlg

Бу ыстатыйа — үчүгэй ыстатыйа

Бу ыстатыйа аныгы наадаларга эппиэттиир уонна үчүгэй ыстатыйа көрдүк аагыллар

Һака тылын гытта булкуйуман.

Долган тыла^[1], долгаан тыла^[2], дулгаан тыла^[3] эбэтэр һака тыла^[4] — Россия кыра муора омугун — долганнар тыллара. Алтай тыллар → түүр тыллар → һака таһым, аксаанныгар киирэр. Таргатыыны Красноярскай кыраай Таймыыр Долган-Ненец оройуонугар онуга Һака Һирэ Анабаар улууһугар ылбыта^[5]. Һаӈарар дьонун аксаана — 4836 киһи^[6].

Долган тыла үөскээбитин кэннэ үгүстэ уларыйбыта, һолобур: алфавита онуга һуруга үгүстэ уларыйбыта. Кэнники кэмнэргэ долган тыла үгүс кыһалгалары тулуйар, аны долган тыла үксүн иккис эбэтэр үһүс онуга кэргэттэргэ үксүн ньуучча тылы тутталлар^[7]. Ол эрээри долган тылы көмүскүүр дьайыылар ыытыллаллар, һолобур: 1999-с һылга оголор долган тылы үөрэппиттэр^[8], өссүө билигин «Языковой инкубатор» бырайыак ыытыллар.

Классификация

Былыр-былыргаттан долган тылын һака тылын диалегынан аагар этилэр. Долган тыла изоляцияламмытын онуга эбэӈки тылын гытта һибээстэммитин һалтаан атын тыл буолбута^[9]^[10].

Долган тылы һака тылын гытта тэӈнээһин:

Долган тыла

Ускуолага үөрэнэбин
Һакалыы кэпсэтэбин
Каар
Буус
Туогунан һир барыта һабылынна?

Һака тыла

Оскуолаҕа үөрэнэбин
Сахалыы кэпсэтэбин
Хаар
Муус
Тугунан сир барыта сабылынна?

XX үйэ һагаланыытыгар долган тылын тунгус-маньчжур тыллар аксааннарыгар киллэрэр этилэр^[11].

Лингвогеография

Ареал

2021 һыл дааннайдарынан, долган тылынан 4836 киһи һаӈарар: Красноярскай кыраайга — 4330 киһи, Һака Һиригэр — 453 киһи^[6].

Диалектар онуга һаӈалар

Долган тылыгар икки диалегы аакпыттара: алларааӈӈы онуга үүһээӈӈи. Өссүө биэс һаӈаны аагаллар: норильскэй, пясинскэй, авамскай, хатанганскай онуга попигайскай^[9]^[12]^[5].

Һурук

Долган һуруга — һүрүн һырай.

Долган һуругу бастаан 1930-с һылларга тэрийэ һатаабыттара, ол эрээри итиннэ табыллыбатага. 1961 һылга маӈнайгы кыра тиэкистэр «Советский Таймыр» диэн каһыакка баар буолбуттара. 1973 һылга долган тылынан һуруллубут маӈнайгы айымньы тагыспыта — «Бараксан», Огдуо Аксёнова һуруйуутунан. 1979 һылга, аныгы долган алфавита баар буолбута.

Аныгы долган алфавита^[13]:

А а	Б б	В в	Г г	Д д	Е е	Ё ё	Ж ж
З з	И и	Й й	К к	Һ һ	Л л	М м	Н н
ӈ	О о	Ө ө	П п	Р р	С с	Т т	У у
Ү ү	Х х	Ф ф	Ц ц	Ч ч	Ш ш	Щ щ	ъ
Ы ы	ь	Э э	Ю ю	Я я

Лингвистика

Фонетика

Долган тылын фонетикага маннык уратылар бааллар^[12]:

Дифтонгизация (һолобур: тыа, үөс);
Сингармонизм, кэлин онуга илин аһагас доргооннор биир тылга һуок буолаллар;
Маӈнайгы -с буукуба -һ буукубага көһүү, -х онуга -ҕ буукуба һуок буолбут (һолобур: һака Саха — Һака)
В, е, ё, ж, з, ф, х, ц, ш, щ, ъ, ю, я буукубалар ньууччаттан киирии тыллартан эрэ бааллар.

Аһагас (гласнай) доргооннор

Долган тылыгар 20 аһагас доргоон баар — 8 кылгас онуга 8 уһун доргоон, өссүө 4 дьуптуон (дифтонг): а, о, у, ы, э, ө, ү, и, аа, оо, уу, ыы, ээ, өө, үү, ии, ыа, уо, иэ, үө^[14].


Подъем	Эрээд
	Кэнники		Инники
	Неоглубленнай	Оглубленнай	Неоглубленнай	Оглубленнай
Кэтит	а, аа (a aː)	о, оо (o oː)	э, ээ (e eː)	ө, өө (ø øː)
Кыарагас	ы, ыы (ɯ ɯː)	у, уу (u uː)	и, ии (i iː)	ү, үү (y yː)
Дьуптонугар	ыа (ɯa)	уо (uo)	иэ (ie)	үө (yø)

Аһагас доргооннор гармониялара

Долган тыла сингармонизм (аһагас доргооннор гармониялара) пыраабыланы тутуһар онуга бу пыраабылалары туттар^[14]:

Биир тылга инники (илин) эрэ эбэтэр кэнники (кэлин) аһагас доргооннор эрэ туттуллаллар. һолобур: табаларбытыгар, киһилэрбитигэр.
Аһагас буукуба кэнниттэн, ол эбэтэр гинини гытта кэккэлэһэр аһагас буукуба эрэ туруон һөп.

Бүтэй (согласнай) доргооннор

Согласнай доргооннор классификациялара^[15]
			Губнай-дар	Передняй-дар	Средняй-дар	Задняй-дар	Увулярнай-дар	Фарингаль-найдар
Смычнайдар	Сонанталар		м [m]	н [n]	нь [ɲ]	ӈ [ŋ]
	Тыастаактар	Ыраастар	б [b], п [p]	д [d], т [t]		г [g], к [k]	[ɣ], [x]
	Тыастаактар	Африкаттар			дь [dʒ], ч [tʃ]
Проточнайдар	Тыастаактар			с [s]				һ [h]
	Сонанталар	Серединнайдар			й [j]
		Боковойдар		л [l]
		Дрожащайдар		р [r]

Лиэксикэ

Лиэксикэ улакан чааһа, үксүн түүр буолар. Монгол тылтан киирии тылларын аксаана быдан кыра, ол эрээри эвэн тылтан быдан элбэк киирии тыл баар (һолобур: Template:Wp/dlg/Lang-evn (Угучак) — Уучак). Былыргы ньуучча киирии тыллара долган лиэксикэтигэр уларыйаллар (һолобур: ньууч. Хлеб — Килиэп), онтон быдан һаӈа тыллар уларыйа илик.

Өссүө биир уратыта маннык: үгүс һака тиэрминнэр һүппүттэр, үксүн сельское хозяйство туһунан.

Грамматика

Морфология

Аат тыл

Падежтар

Долган тылыгар 8 падеж баар^[16].


Падеж	Ыйытыылар	һолобурдар
Падеж	Ыйытыылар	Ого	Ыт	Таба
Основной	Ким? Туок?	Ого	Ыт	Таба
Частный	Кимнэ? Туокта?	Огото	Ытта	Табата
Винительный	Кими? Туогу?	Огону	Ыты	Табаны
Дательный	Кимиэкэ? Туокка?	Огото	Ыкка	Табага
Исходный	Кимтэн? Туоктан? Кантан?	Оготтон	Ыттан	Табаттан
Орудный	Киминэн? Туогунан? Канан?	Огоннон	Ытынан	Табаннан
Совместный	Кимниин? Туоктуун?	Оголуун	Ыттыын	Табалыын
Сравнительный	Кимнээгэр? Туоктаагар?	Оготоогор	Ыттаагар	Табатаагар

Аксаан аат

Аксаан аат чыыһылалар эбээһэннэринэн үөскүүллэр, һолобур: биэс (5) + уон (10) = биэс уон (50).

Аксаан ааттар үөскээһиннэрин таблицата^[17]
Простойдар	Составнайдар
Простойдар	Иккис уон	Үһүс уон	40—10.000
1 биир	11 уон биир	21 һүүрбэ биир	40 түөрт уон
2 икки	12 уон икки	22 һүүрбэ икки	50 биэс уон
3 үс	13 уон үс	23 һүүрбэ үс	60 алта уон
4 түөрт	14 уон түөрт	24 һүүрбэ түөрт	70 һэттэ уон
5 биэс	15 уон биэс	25 һүүрбэ биэс	80 агыс уон
6 алта	16 уон алта	26 һүүрбэ алта	90 тогус уон
7 һэттэ	17 уон һэттэ	27 һүүрбэ һэттэ	100 һүүс
8 агыс	18 уон агыс	28 һүүрбэ агыс	200 икки һүүс
9 тогус	19 уон тогус	29 һүүрбэ тогус	1000 тыһычча
10 уон	20 һүүрбэ	30 отут	10000 уон тыһычча

Тыл туттуута

Долган тылын, 2014 һыллаагы дааннайдарынан, Таймыыр Долган-Ненец оройуон 14 ускуолатыгар үөрэтэр этилэр онуга 786 үөрэнээччи үөрэтэр этэ. Долган тылын өссүө Таймыырдаагы колледька үөрэтэллэр, өссүө РГПУ Муора омуктар институутугар предмет көрдүк үөрэтиллэр^[5]. Долган тылын олимпиадалара ыытыллалар^[18]^[19].

«Таймыр» диэн газетага долган тылынан һуруллубут тиэкистэр тахсаллар. 1948-с һылтан, Дудинкага кыра муора омуктар тылларынан һаӈарар араадьыйа баар, долган тылынан 1966-с һылтан вещание һагаламмыта. Таймыыр телевидениятыгар эмиэ долган тылынан бэрэдээчэлэр таксаллар^[5].

Өссүө маны көрүн

Долган литературата

Ылыллыбыт һирдэр

↑ Е. Е. АКСЕНОВА Н. П. БЕЛЬТЮКОВА Т. М. КОШЕВЕРОВА. СЛОВАРЬ ДОЛГАНСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ДОЛГАНСКИЙ — 114-с һ.
↑ Барболина А. А. Картинный словарь долганского языка — 14-с һ.
↑ Огдуо Аксёнова. Бараксан — 1973 — 10-с һ.
↑ Е. Е. АКСЕНОВА Н. П. БЕЛЬТЮКОВА Т. М. КОШЕВЕРОВА. СЛОВАРЬ ДОЛГАНСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ДОЛГАНСКИЙ — 54-с һ.
1 2 3 4 Долганский язык — РАН языкознание институута
1 2 Том 5. Таблица 4. Всероссийская перепись населения — бүтүн Россиятаагы нэһилиэнньэ перепиһэ-2021
↑ E. Glyn Lewis: Migration and Language in the U.S.S.R.
↑ UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: NORTHEAST ASIA
1 2 ДОЛГА́НСКИЙ ЯЗЫ́К — Улакан Россиятаагы энциклопедия
↑ Marek Stachowski. DOLGANISCHER WORTSCHATZ — 1993, Краков — 13-с һ.
↑ Широбокова Н. Н.: ИСТОРИЯ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ СИБИРИ В ТРУДАХ Е.И.УБРЯТОВОЙ
1 2 Долганский язык — ПостНаука
↑ Картинный словарь долганского языка — Санкт-Петербург — 2004 — 10-с һ.
1 2 Артемьев Н. М., Петров А. А.: Долганский язык в таблицах — Санкт-Петербург, 8-с һ.
↑ Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 12-с һ.
↑ Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 15-с һ.
↑ Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 26-с һ.
↑ Результаты первого (отборочного) этапа Федеральной олимпиады школьников по родным языкам (профиль - долганский язык и литература) на 2024-2025 учебный год
↑ ДЕМОНСТРАЦИОННЫЕ ЗАДАНИЯ ЗАКЛЮЧИТЕЛЬНОГО ЭТАПА Северо-Восточной олимпиады школьников по родным языкам (профиль – «Родной язык — долганский и литература»)

Тас һигэлэр

Долган тыла — долган тылын туһунан видео онуга описание (долганныы онуга ньууччалыы)

Литература

Убрятова Е. И. Язык норильских долган. Новосибирск, 1985;
Артемьев Н. М., Петров А. А.: Долганский язык в таблицах. Санкт-Петербург, 2008.

[1] Е. Е. АКСЕНОВА Н. П. БЕЛЬТЮКОВА Т. М. КОШЕВЕРОВА. СЛОВАРЬ ДОЛГАНСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ДОЛГАНСКИЙ — 114-с һ.

[2] Барболина А. А. Картинный словарь долганского языка — 14-с һ.

[3] Огдуо Аксёнова. Бараксан — 1973 — 10-с һ.

[4] Е. Е. АКСЕНОВА Н. П. БЕЛЬТЮКОВА Т. М. КОШЕВЕРОВА. СЛОВАРЬ ДОЛГАНСКО-РУССКИЙ И РУССКО-ДОЛГАНСКИЙ — 54-с һ.

[:0-5] 1 2 3 4 Долганский язык — РАН языкознание институута

[:1-6] 1 2 Том 5. Таблица 4. Всероссийская перепись населения — бүтүн Россиятаагы нэһилиэнньэ перепиһэ-2021

[7] E. Glyn Lewis: Migration and Language in the U.S.S.R.

[8] UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: NORTHEAST ASIA

[:3-9] 1 2 ДОЛГА́НСКИЙ ЯЗЫ́К — Улакан Россиятаагы энциклопедия

[10] Marek Stachowski. DOLGANISCHER WORTSCHATZ — 1993, Краков — 13-с һ.

[11] Широбокова Н. Н.: ИСТОРИЯ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ СИБИРИ В ТРУДАХ Е.И.УБРЯТОВОЙ

[:2-12] 1 2 Долганский язык — ПостНаука

[13] Картинный словарь долганского языка — Санкт-Петербург — 2004 — 10-с һ.

[:4-14] 1 2 Артемьев Н. М., Петров А. А.: Долганский язык в таблицах — Санкт-Петербург, 8-с һ.

[15] Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 12-с һ.

[16] Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 15-с һ.

[17] Н. М. Артемьев, А. А. Петров: ДОЛГАНСКИЙ ЯЗЫК В ТАБЛИЦАХ — Санкт-Петербург, 26-с һ.

[18] Результаты первого (отборочного) этапа Федеральной олимпиады школьников по родным языкам (профиль - долганский язык и литература) на 2024-2025 учебный год

[19] ДЕМОНСТРАЦИОННЫЕ ЗАДАНИЯ ЗАКЛЮЧИТЕЛЬНОГО ЭТАПА Северо-Восточной олимпиады школьников по родным языкам (профиль – «Родной язык — долганский и литература»)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

Долганнар
История	Долганнар историялара
Култуура	Долган култуурата (Һэйро, астара) • Долган фольклора (ырыалара, ойнуулара)
Тыл	Долган тыла • Долган һуруга • Долган литературата