Wp/sty/Пашҡырлар

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | styWp > sty > Пашҡырлар
Jump to navigation Jump to search
Пашҡырлар
Bashkir people.jpg
Исәплек: 1,6 млн (оценка на 2010 год)[1]
Таралыу:
Тел: Пашҡырца
Тин: ислам

Пашҡырлар (үс исем Башҡорттар) — төркий килеп цығышлы милләт, Пашҡортостан Республикасының төп ҡалығы. Республикатан пашҡа пашҡырларның тариғый йәшәү төбәкләре Циләбә, Ырымпур, Свердловск, Ҡурған, Самар, Сарытау улысларта, Татарстан Республиката, Пермь йаҡта пар. Пашҡыр тел Алтай ҡәиләсе төркий төркөмнөң көнпатыш тармағына керәте, тармаҡланған диалект структурасы пар. Пашҡырларныңҡы тине — мөсөлман-сөннийләр.

Этногенез[edit]

Пашҡырлар составынта этнографик төркөмнәр (төнйаҡ-көнцығыш, көнйаҡ-көнцығыш, көнйаҡ-көнҡуныш, төнйаҡ-көнҡуныш), этник төркөмнәр (Кама Ыҡ пашҡортлар, Пермь пашҡортлар, Урал ары йаҡ пашҡортлар, Ырғыс Кәмәлек пашҡортлар, Ырымпур пашҡортлар), этник ҡатлам төркөмнәре (Мишәрләр, Типтәрләр) айырып йөрөтөләте. Раса составы пуйынца пашҡортлар пер төрлө түгел, мынта европеоид пелән монголоид расалары ҡушылған.

Пашҡырларның парлыҡҡа килеүе турлы төрлө илмий карашлар пар.

Этноним[edit]

Пашҡырлар, Эрмитаж Ҡөкөмәт Музейта Вильям Алланнынҡы сүрәте (1814)

Ҡәсерге уаҡытта пашҡорт этнонимның 50-тән ашыу төрлө парлыҡҡа килеү варианты пар.

  • XVIII йөсйыллыҡтағы Татищев В. Н., Рычков П. И., Готлиб И. Г. тикшеренеүләренә ҡарағанта, пашҡорт сүс «паш ҡорт» - «паш пүре» тигәнне аңнататы.[7][8][9]
  • Тариҡцы, тыуған йаҡны өйрәнеүце Юматов В. С. (? — 1848) уйынца, пашҡорт — «паш ҡорт». Мынта «ҡорт» тигән сүс пал цағауын тигәнне пелтерәте.[10]
  • Рәсәй тариҡцы, этнограф Алекторов А. Е. 1885 йылта йасҡанца, пашҡорт — «айырым пер ҡалыҡ».[11]
  • Танылған төркий этнонимнарны тикшереүце Баскаков Н. А. уйынца, пашҡорт сүс 2 кисәктән тораты: «badz(а)»—"үс", «(о)гур»—"ҡәбилә", мәғәнәсе «ҡәбилә эцентәге үс кеше»[12]
  • Этнограф-алим Бикбулатов Н. В. уйынца, этноним кәсерге Йайыҡ йылғаның бассейнынта йәшәгән, 2000 өскөре пулған легендар хазар сардары Башгирд исемнән килеп цыҡҡан (Гардизиның (XI б.) тариғый йасмалары эргәсентә).[13]
  • Этнограф М. И. Өмөтбаев уйынца, пашҡортлар порон үсләрен «паш унғар» («паш уғыр»), суңнан «пашғур», анасуң «пашҡурт»тип атайты.[14]
  • Тел пелгец Ә. М. Аҙнабаев уйынца этноним түмәнтәге өлөшләртән тораты: паш+уғыр//уғор+т: пиш+уғыр+т (мынта «пиш» — исәп, «уғыр» — ҡәбиләнеңке атамасы, «т» — уртаҡ алтай телтә кәннек күрсәткец). Әхмәр Аҙнабаев этнонимны «венгр» (вун[15] уғар//уғыр), «полғар» (бäл[16] уғор//уғар//уғыр) этнонимнарының этимологиялары пелән цағыштыраты [17].

Искәрмәләр[edit]

  1. Ethnologue: Languages of the World. Bashkort
  2. Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.
  3. Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010, С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).
  4. Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.
  5. Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001, С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).
  6. Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999 (О башкордах из родов Тангаур и Гайна).
  7. «История Российская». Т. 1. М.-Л., 1962. С. 252
  8. «История Оренбургская». СПб., 1759. С. 10
  9. «Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей». СПб., 1799. С.85
  10. «Оренбургские губернские ведомости». «О названии башкирцев» (№ 24). С. 297
  11. «Оренбургский листок» (№ 46)
  12. Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207; О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. М., 1984
  13. Бикбулатов Н. В. Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия
  14. Template:Статья
  15. Цыуаш телтә «вун» — 10 санын аңлата
  16. Цыуаш телтә «пиллек//пилек» — 5 санын аңлата
  17. Template:Статья