Wp/cnr/Belveder - protestni skup 1936.

From Wikimedia Incubator
< Wp‎ | cnr(Redirected from Wp/cnr/Belveder - protestni skup 1936)
Wp > cnr > Belveder - protestni skup 1936.
Jump to navigation Jump to search

Belvederske demonstracije 1936. godine bile su reakcija crnogorskog naroda na obespravljeni položaj u Kraljevini Jugoslaviji. Demonstracije, u kojima je učestvovalo više hiljada građana, ugušene su u krvi, a tom prilikom poginulo je šest učesnika, a šestnaest demonstranata je povrijeđeno.

Politička klima u Crnoj Gori[edit]

Uzroci nezadovoljstva u Crnoj Gori u trećo i četvrtoj deceniji XX stoljeća bili su državni, socijalni, nacionalni, privredni i politički. Nijedna od političkih organizacija i partija nije osporovala da postoje razlozi za nezadovoljstvo, već su pokušavale da ga politički valorizuju.

Jugoslovenska radikalna stranka (JRZ), kao vladajuća stranka, u Crnoj Gori je imala kao najjačeg predstavnika Milana Stojadinovića, predśednika vlade, koji je bio nosilac liste JRZ 1925. i 1927. Poslije izbora od 05.05.1935. godine, Milan Stojadinović je izabran za predśednika Banovinskog odbora JRZ za Zetsku banovinu 06.05 1936. godine. JRZ se organizovala u svim srezovima Zetske banovine, sem bokokotorskog, cetinjskog i pljevaljskog.

Raznolika opozicija, sastavljena od različitih partija prije diktature, pojačana ilegalnim komunistima probleme Crne Gore i razloge nemaštine je viđela u nebrizi centralne vlasti, a rješenje su viđeli u izgradnji Jadranske željeznice, isušivanju Skadarskog jezera i javnim radovima.

Političke razlike su se kretale od zahtjeva za uspostavom Crne Gore kao federalne jedinice, pa do komunističke vizije sovjetskog društva. U izvještaju iz 1929. godine ban Mujo Sočica navodi podatke za Zetsku banovinu da je brojala 964.574 stanovnika i 14.729 porodica. Sirotinje je po podacima bilo 55.856, nezapošljenih radnika 19.899 u 5.272 porodice, 285.739 siromašnih u poljoprivredi iz 64.364 porodice, ili da je 103.254 stanovnika u 24.200 porodice bilo faktički bez ukakve hrane. Opšte siromaštvo u Crnoj Gori je bilo često i tema beogradske štampe.

Hapšenja komunista[edit]

Masovno hapšenje komunista marta 1936. godine bilo je okidač za organizovanje protesta. Hapšenja su proizašla iz jedne provale u Zagrebu u kojoj je policija došla do izvještaja PK KPJ Crne Gore po kojem je na području Crtne Gore, Boke i Kosova bilo 143 ćelije sa 610 članova. Policija je, lažno se predstavljajući, uspjela da dođe do većeg broja članova KP Crne Gore, uhapsivivši između 200 i 300 komunista i simpatizera. Prvo je 19. aprila otkriven PK KPJ sa śedištem na Cetinju, zatim OK KPJ u Nikšiću, Podgorici i Kotoru, odnosno, ukupno je otkriveno 7 okružnih i mjesnih komiteta.

Crnogorsko nacionalno pitanje[edit]

Postavljajući crnogorsko nacionalno pitanje i pitanje nacionalnog oslobođenja Crne Gore, principa samooprijedljenja do otcijepljenja i stvaranja socijalističke Crne Gore, komunisti su jedino imali podršku federalista. Pregovori su trajali dugo i u njima su učestvovali Niko Simov Martinović, Savo Vuletić, Ivo Jovićević, Lazar Đurović i drugi. Definisan je i sporazum između njih o stvaranju Crnogorskog fronta slobode krajem 1935. godine. Kada je za pregovore saznao dr Nikola Škerović, demokrata, intervenisao je kod Davidovića, predśednika Demokratske stranke i taj pokušaj je osujećen.

Uoči opštinskih izbora 1936. godine Sekula Drljević, u jednom proglasu, piše: "Na jedinstvo svih srbijanskih stranaka protivu Crne Gore odgovrite jedinstvom crnogorskog fronta protivu svih njih".

U tom periodu su komunisti radili na tome da federaliste privuku u svoje redove, što im je posebno uspijevalo sa omladinom. Komunisti su uspostavili saradnju sa lokalnim stranačkim prvacima federalista, što je, naročito od novembra 1935. godine, rezultiralo formiranjem Seljačkih federalističkih odbora (SEFO). Samo na području podgoričkog, cetinjskog i barskog sreza formirano 67 odbora. Komandant Druge armijske oblasti u maju 1936. godine šalje izvještaj ministru vojnom, koji ovaj proslijeđuje premijeru u kojem se kaže:"... Federalisti (zelenaši) ... potajno rade na otcijepljenju Crne Gore u zasebnu jedinicu u sastavu federalističke Jugoslavije, bilo kao zasebna država ističući tom prilikom i povraćaj dinastije Njegoša u licu kneza Mihajla, sina kneza Mirka a unuka kralja Nikole ..."

Organizacija protesta[edit]

Provale među komunistima spriječilo je organizovanje nekoliko javnih manifestacija nezadovoljstva. Na poziv komunista iz ilegale opoziocionim prvacima počela je kampanja organizacije protesta i formiran je inicijativni odbor. Petar Plamenac i dr Ivo Jovićević, federalistički prvaci, aktivno su radili u Crmnici i Riječkoj nahiji na organizaciji protesta. Jovićević se u rijeci Crnojevića sastao sa Petrom Plamencem i Jovanom Vujovićem đe mu je Plamenac najavio dolazak 200 intelektualaca iz Beograda i da će dozvolu za zbor dobitri od tadašnjeg bana, Muja Sočice, koji mu je bio kum.

Govor i rezoluciju koju bi napisao Petar Plamenac bi uputili regentu Pavlu. Jovićević je trebalo da izađe pred narod Riječke nahije na Belveder, a Plamenac pred Crmičane na džadu više kuće Popovića i da zajedno uđu u Cetinje na Stankovu glavicu, đe je planiran zbor.

Dr Ivo Jovićević je 22. juna tražio dozvolu za skup. Milivoje Koča iz uprave cetinjske policije šalje Jovićeviću da je skup zabranjen. Uprava policije na Cetinju 24. i 25 juna donosi mjere za spriječavanje ulazak demonstranata na Cetinje, koje uključuju i upotrebu vatrenog oružja. Zabranjen je 26. juna svaki ulazak u Cetinje i to je neporestano saopštavano. U tu svrhu im je stigla pomoć iz drugih djelova Zetske banovine, kao i članovi JRZ.

Jovićević i Plamenac su prećutali da je skup zabranjen. Uoči održavanja zbora uhapšeni su Jovićević i 28 ljudi, a Petar Plamenac se privodi i pod prijetnjom odustaje i distancira se od protesta. Time su federalisti izgubili kontrolu nad događajima.

Protest na Belvederu[edit]

Prema Cetinju, u noći između 25. i 26. juna, kretali su se ljudi iz sela barskog, podgoričkog, danilovgradskog, cetinjskog i kotorskog sreza, krećući se glavnom cestom Rijeka - Cetinje. Njihov broj se kretao od 500 - 600 ljudi, kako se tvrdi u izvještaju bana Sočice, do 2.000, koliko je tvrdio Blažo Jovanović, a neki su govorili i o većoj cifri.

Na Belvederu, koji je bio zborno mjesto, sačekala ih je policija i žandarmerija. Predśednik cetinjske opštine i dr. ivo Jovićević su pokušali da obustave demonstracije, ali su bili izviždani. Udovoljeno je demonstrantima da se formira delegacija koju će primiti ban i izabrana je delegacija od 13 članova, na čelu sa Stojan Špadijerom. Delegaciju je primio policijski načelnik Arso Petrović, a zatim ban Mujo Sočica. Ban je stavio do znanja da im neće biti dozvoljen ulazak u Cetinje. Demonstranti odlučuju da protest održe na Belvederu, na kojem Stojan Špadijer i Mirko Vešović održavaju zapaljive govore. Treći govornik je Bogdan Ivanović, član KPJ, pročitavši rezoluciju pisanu od strane Pokrajinskog komiteta. Poslije odluke da se novi zbor održi u Podgorici demonstranti su počeli da se razilaze. U tom monentu neko od demontranata puca u vazduh u znak odobravanja, nakon čega su policija i žandarmi počeli pucati na demonstrante. Ubijeno je šest demonstranata, dok je, prema službenim izvorima, ranjeno 16 lica, koji su prevezeni u cetinjsku bolnicu Danilo I.

Na Cetinju se na ulicama okupila veća grupa mlađih ljudi koji su u kućama čekali demonstrante i koji su izvikivali parole "Dolje krvavi režim", "Dolje lopovi i ubice", "Živio crnogorski narodni front slobode", "Dolje srbijanski lopovi", ... Uhapšen je Jovan Poček i Dimitrije Špadijer, brat Stanka Špadijera. Broj uhapšenih je bio 74, dok je hapšenje čelkalo još devetoricu ranjenika koji su se nalazili u bolnici.

Otužnice i sudski epilog[edit]

Vlasti su bile ubjeđene da su hapšenjima eliminisali komniste pa su htjeli ove događaje iskoristiti za obračun sa federalistima. Uhapšeni su Petar Plamenac, dr Ivo Jovićević, Stojan Špadijer i Vujović B. Jovan.

Pretrešene su im kuće, pa se tvrdi da je u kući Petra Plamenca pronađen kompromitujući materijal, a u optužnici se navodi "Plamenčevo prijateljstvo sa zloglasnim neprijateljima Kraljevine Jugoslavije i našeg narodnog ujedinjenja, austrijskim đeneralom Sarkotićem i sa Perčevićem, koje on otvoreno priznaje". time su oživljene teorije o vezama Crne Gore sa Austrijom u toku rata, a dodatno je događajima dat' strani uticaj u izvještaju bana Muja Sočice da "... ima vjerovanja da je za ovaj pohod moglo biti uticaja sa strane, jer postoji činjenica da je sjutradan 27. juna tekuće godine na Belvederu bio italijanski vojni ataše iz Beograda te se opravdano sumnja da se iza ovih pojava krije tajna propaganda sa strane ...". Slično pišu iu pripadnici JRZ, pa sekretar Banovinskog odbora JRZ, Đuro Čejović piše: "Vinovnik ovog pokreta nije Stojan Špadijer, već g. Plamenac i g. Jovićević, t.j. italijanska propaganda i novac koji se šalje preko Albanije... "

S navedenima optužena je je ukupno 61 osoba. Optužnica je podignuta 12. oktobra 1936. godine, da bi tek 16. septembra 1939. godine Okružni sud na cetinju donio rješenje kojim se obustavlja i prekida dalji krivični postupak protiv lica optuženih povodom događaja na Belvederu.

Poveznice[edit]

Izvori[edit]

Šerbo Rastoder, Belvederski protestni zbor 1936