Wp/yua/Maaya t'aan

From Wikimedia Incubator
Wp > yua > Maaya t'aan
< Wp‎ | yua
Jump to: navigation, search
Maaya t'àan (Yuukatán, Kanpeech yéetel Quintana Roo)
Úuchben ts'íib ich maaya t'aan.
«Lenguas mayenses» (Maaya t'àano'ob)

Maaya t'aan Lela' junp'éel t'aan ku beeta'al tu lu'umil Meejiko. Maaya t'aane' jach ya'ab u yu'uba'al tu kaajilo'ob Yuukatán, Kanpeech (Campeche) yéetel Quintana Roo tu lu'umil Méxikoe'. Jóok' ti' le t'aan ku beeta'al ka'ach tumen le úuchben maaya'obo'; lela' k'aj óola'an bejla'e': «Lenguas mayenses» ich káastelan t'aan. Je'ex ila'ab le ka j-beeta'ab le XII Censo General de Población y Vivienda tumen INEGIe', tu lu'umil Méxicoe' yaan ka'ach 800,291 u túulal máako'ob ku t'aano'ob ich maaya. Lela' u k'áat u ya'ale', ti' tuláakal le «máasewaal» t'aano'ob ku beeta'al tu lu'umil Meejikoe', maaya t'aane' óoli' táanil ku bin, chéen náhuatl ku bin táanil ti' leti'. Tu ja'abil 1991, le ka j-xoka'ab jaytúul máako'ob ku t'aano'ob ich maayae', ila'abe' tu lu'umil Beelise' yaan 5,000 u túulul yéetel tu lu'umil Watemáalae', jach te' tu'ux ku ts'o'okol Kaampech (Campeche) yéetel Quintana Roo', yaan kex 700 u túulal máako'ob.

Úuch ka'ach táanil ti' u taal palitsiltbil u kajnáalilo'ob Méxicoe', maaya t'aane' yéetel oochelo'ob ku ts'íibta'al ka'achi, ma' yéetel káastelan ts'íib je'ex bejla'e'. Le alfabeto beeta'ab yéetel jaajkúunta'ab tu ja'abil 1984 tumen máaxo'ob xak'alxoktik jejeláas t'aano'obo', leti' le alfabeto k'ama'ano' yéetel leti' le ku meyaj utia'al u ts'íibta'al le libro'ob ku t'o'oxol tumen u Jala'achil Meejikoo'. Chéen ba'ale', wa ka t'aanako'on ti' bix unaj u ts'íibta'ale', tak bejla'a ma' yanak junp'éelili' tuukul ti' le máaxo'ob ku t'aano'ob ich maayao' mix ti' le máaxo'ob ch'iikil u xak'altiko'ob le t'aan je'ela'. Tu yo'olal lela', jejeláas bix táan u ts'íibta'al le maaya t'aano'.

Le ka j-ts'íibta'ab le ju'un ku k'aaba'tik Ley General de Derechos Lingüísticos tu ja'abil 2003o', jaajkúunta'ab tumen le jala'acho'obo', maaya t'aane' junp'éel t'aan «sijnáal» México, je'ex u chuukan máasewal t'aano'ob ku beeta'al xan te' lu'uma'.

Tu k’iinil 13 ti’ marzo ti’ u ja’abil 2003e', u Congresoil u noj lu’umil Meejikoe', tu jets’aj u a’almajt’aanil máasewáal t’aano’ob, te’ela’ ti’ ku jéets’el le máasewáal t’aano’obo’ yéetel le káastelan t’aano’ chíinpolta’ano’ob tu yo’olal tu’ux u taalo’ob, u kajla’yilo’ob, u úuchbenilo’ob, tu’ux ku t’a'analo’ob, yéetel bix u t’a'analo’ob.

Tu jáal u chi'e' yaan jump'éel ts'aalal tu'ux yaan u yoochel juntúul kóot u ye'esajil u Noj Lu'umil Meejiko ku ya'alik beya': U Noj Lu'umil Meejiko.- U Noj Jala'achilil u Noj Lu'umil Meejiko.

Vicente Fox Quesada, u Noj Jala'achil u Noj Lu'umil Meejikoe' ku ts'áaik u yojéelt u kajnáalilo'ob: Le Múuch' Jmeyjilo'ob yano'ob te' Mola'ayil Nupilo' tu túuxtajo'ob ten jump'éel.

Je'el u páajtal a wilik xan[edit]