Wy/eo/Italio

From Wikimedia Incubator
< Wy‎ | eoWy > eo > Tero > Eŭrazio > Eŭropo > Itala duoninsulo > Italio
Jump to navigation Jump to search

Sekvu nin ĉe F icon.svg facebook


Wy/eo/Italio

Italy banner 3 Florence.jpg

Italio
(Italia, IT)
Flago
Koloseo in Romo
Situo de Italio en ĝia regiono.
Ĉefurbo Romo
Lingvo Itala
Areo 302 000 km²
Loĝantaro 60 milionoj (2018)
Monunuo eŭro (EUR, €)
Tel. antaŭkodo +39
Horzono UTC +1 (somere UTC+2)


Italio, aŭ Italujo, (itale: Italia /i'talja/) estas lando sur la itala duoninsulo, al kiu ĝi donis sian nomon.

Regionoj[edit | edit source]

Entute estas 20 regionoj, kiujn oni povas tradicie grupi laŭ "grandaj regionoj" aŭ "superregionoj" (itale macroregioni).


  • Nordokcidenta Italio (verda en la bildo):
Italy regions.png
** Piemonto (Piemonte), granda regiono, turisme grava pro monumentoj (plejparte mezepokaj aŭ postaj), lagoj (ĉefe Lago Maggiore) kaj montaroj (Alpoj, ĝis 4600m); ĉefurbo Torino.
** Lombardio (Lombardia), la regiono plej riĉa je loĝantoj en Italio, kiel Piemonto turisme grava pro monumentoj (plejparte mezepokaj aŭ postaj), lagoj (pluraj) kaj montaroj (Alpoj, ĝis 4000m); ĉefurbo Milano.
** Ligurio (Liguria), ankaŭ riĉa je monumentoj kaj fama pro la longa marbordo (Riviera); ĉefurbo Ĝenovo (Genova).
** Aosta Valo (Val d'Aosta), malgranda regiono tre fama pro la montaroj (inter kiuj la Blanka Monto, ĉe la landlimo kun Francio).
  • Nordorienta Italio (blua en la bildo):
** Veneto (Veneto), la regiono kiu entenas Venecion, tre faman kaj tre ŝatatan de la turistoj, kaj pluaj urboj kun mezepokaj aŭ postaj vidindaĵoj; ĉefurbo estas Venecio (Venezia).
** Emilia-Romagna (ankaŭ skribita nur kun spaceto: Emilia Romagna), fakte la kombino de du regionoj, Emilia (okcidente) kaj Romagna (oriente); la plimulto de la regiono estas ebena kaj fama pro manĝaĵoj (parmigiano, tortellini ktp); ĉefurbo estas Bologna.
** Trentino-Sudtirolo, kombino de du aŭtonomaj provincoj, Trentino sude kaj Sudtirolo (germane Südtirol, itale Alto Adige) norde; en Sudtirolo la plimulto de la loĝantoj parolas denaske la germanan; la regiono estas fama pro siaj montoj, parto de Alpoj, inter kiuj Dolomitoj.
** Friulo (Friuli), oficiale Friuli-Venezia Giulia, estas malgranda aŭtonomo regiono apud la nordorienta landlimo; ĝi entenas bonajn sablajn marbordojn kaj kelkajn monumentojn, eĉ romiajn.
  • Centra Italio (flava en la bildo):
** Toskanio (Toscana), kies ĉefurbo estas Florenco (Firenze), urbo famega pro siaj mezepokaj kaj renesancaj monumentoj; la regiono estas ŝatata ankaŭ pro siaj mildaj montetoj; menciindaj estas ankaŭ la insulo Elba kaj aliaj pli malgrandaj insuletoj.
** Umbrio (Umbria), kun aspekto simila al Toskanio; aparte fama estas en tiu ĉi regiono Asizo (Assisi); ĉefurbo estas Peruĝo (Perugia).
** Markio (Marche), kun longaj sablaj marbordoj; la ĉefurbo estas Ancona.
** Latio (Lazio), riĉega je romiaj restaĵoj (kaj ankaŭ etruskaj), kaj fama pro siaj lagoj kaj siaj marbordoj; ĉefurbo estas Romo, celata pro siaj vidindaĵoj kaj/aŭ pro sia rolo en la katolikismo.
** Abruco (Abruzzo), kun la plej altaj montoj de la duoninsulo Italio (ĝis 2900m) kaj la plej malnova Nacio Parko en Italio; ankaŭ ĉi tie estas bonaj sablaj marbordoj.
  • Suda Italio (oranĝkolora en la bildo):
** Kampanio (Campania), kies ĉefurbo estas Napolo (Napoli); tre ŝatataj de turistoj estas la insuloj (Ischia, Capri), kelkaj rokaj marbordoj (Sorrento, Positano, Amalfi) kaj la granda vulkano wy/eo/Vezuvio; mirindan vidadon de la antikvaj civilizoj oferas Pompejo (Pompei), Paestum, Ercolano, Cuma ktp.
** Basilikato (Basilicata), ne dense loĝata, kun belaj montoj kaj sablejoj
** Kalabrio (Calabria), duoninsulo en la itala duoninsulo, kun sovaĝaj montoj kaj longegaj marbordoj; ĝi entenas ankaŭ restaĵoj de la greka civilizo
** Apulio (Puglia), la plej sudorienta regiono de Italio, kun ĉefurbo Bari; ĝi entenas plurajn urbojn de antikva greka deveno (Taranto, Brindizo ktp), multajn olivarbojn kaj belajn marbordojn; tre fama estas ankaŭ la Kaverno de Castellana
** Molizo (Molise), malgranda regiono, riĉa je mezaltaj montoj, ĉe la limo inter centra kaj suda Italio (laŭ pluraj fontoj ĝi apartenas al la centra Italio)
  • Grandaj Insuloj (ruĝa kaj violkolora en la bildo):
** Sicilio (Sicilia), la plej granda insulo en la Mediteraneo, entenanta la plej grandan vulkanon en Eŭropo, Etnon (Etna), kaj pluaj vulkanojn en kelkaj insuletoj; ĝi estas ankaŭ fama pro la antikvaj temploj kaj konstruaĵoj kaj pro la tradiciaj manĝaĵoj; ĉefurbo estas Palermo.
** Sardinio (Sardegna), la dua plej granda insulo en la Mediteraneo, kun sovaĝa interno kaj travideblaj marakvoj.


Urboj[edit | edit source]

  • La plej grandaj urboj (ekde 500mil loĝantoj) estas:
    • Romo (Roma), la ĉefurbo, alirpunkto al Vatikano
    • Milano, la plej granda urbo en Norditalio kaj koro de la itala ekonomio
    • Napolo (Napoli), la plej granda urbo en Suditalio, fama pro sia golfo kaj sia popolarto
    • Torino, en Piemonto
    • Palermo, en Sicilio
    • Ĝenovo (Genova), la plej grava havenurbo en Italio

Aliaj historiaj lokoj[edit | edit source]

Kompreni[edit | edit source]

Tereno[edit | edit source]

Tre gravan rolon ludas en Italio montoj. Norde, la landlimo kun la najbaraj landoj estas markata de la plej alta montoĉeno en la Eŭropa Unio - la Alpoj - pli altaj okcidente (kie situas la Blanka Monto, ĉ. 4800m, la plej alta pinto), malpli altaj oriente.

Ĉe la suda bordo de Alpoj estas pluraj lagoj de glacia deveno, similaj al tiuj kiuj kuŝas sur la norda bordo. Pli sude, inter Alpoj kaj Apeninoj, estas sufiĉe vasta ebenaĵo kreita de la rivero Pado. (En la ceteraj partoj de Italio estas nur malgrandaj ebanaĵoj.)

Alia grava montoĉeno en Italio trakuras la duoninsulon de ĝia nordo al ĝia suda fino: la Apeninoj. La plej alta monto, Gran Sasso (= Granda Ŝtono), estas ĉ. 2900m alta kaj situas en Abruco.

La plej alta pinto sude de Alpoj estas tamen en Sicilio: ĝi estas granda vulkano, Etna (esperante ankaŭ Etno), 3300m. En Suditalio estas aliaj aktivaj vulkanoj, pli malgrandaj, kelkaj submaraj, inter kiuj tre famaj estas Vezuvio (Vesuvio), apud Napolo, kaj Stromboli, en la samnoma insuleto.

Malaktivaj vulkanoj estas ankaŭ en centra Italio. Pluraj postlasis cirklajn vulkandevenajn lagojn.

Ne estas grandaj riveroj. La plej longa, Pado, kun 652 km estas la 27-a en la listo de la plej longaj riveroj en la Eŭropa Unio. Tibero, kvankam longa nur ĉ. 400km, estas tamen fama, ĉar sur ĝia bordo naskiĝis Romo.

Italio havas plurajn insulojn, kiuj estas tamen aŭ grandaj (Sicilio kaj Sardinio, la plej grandaj insuloj en Mediteraneo) aŭ malgrandaj (la areo de la plej granda el tiuj ĉi estas ĉ. 1/100 de la areo de Sicilio aŭ Sardinio).

Historio[edit | edit source]

Lingvoj[edit | edit source]

La ĉefa lingvo parolata en Italio estas la itala, unu el la latinidaj lingvoj.

Pluraj uzas ankaŭ dialektojn aŭ lingvojn tre proksimajn al la itala.

En kelkaj areoj de Norditalio estas oficiale agnoskataj ankaŭ la franca (Aosta Valo), la germana (Sudtirolo), la ladina (ankaŭ Sudtirolo) kaj la slovena (Friulo). En kelkaj valoj de Piemonto oni uzas tradicie la okcitanan.

En Apulio kaj Kalabrio estas areoj kie oni parolas la grekan, en Kalabrio kaj Sicilio la albanan.

En Sardinio oni tradicie parolas la sardan, kaj en kelkaj lokoj la katalanan.

Klimato[edit | edit source]

La baro de Alpoj protektas Italion de la nordaj ventoj kaj la maro ĉirkaŭanta ĝin mildigas la klimaton. Do la klimato varias inter modere varma kaj subtropika.

Estas tamen grava malsamo inter Norditalio (sen Ligurio) kaj la ceteraj regionoj:

  • NORDITALIO: la klimato estas pli malseka, pluvoj estas pli abundaj la tutan jaron, inkluzive de la somero, kaj vintre nebulo estas ofta kaj neĝo falas ĉiun jaron, kvankam nur dum kelkaj tagoj en la ebenaĵoj
  • CENTRA KAJ SUDA ITALIO (+ Ligurio kaj insuloj): la klimato estas pli seka, pluvoj estas abundaj nur vintre kaj tre maloftaj dum la somero, kaj neĝo falas nur sur la montoj (krom en aparte malvarmaj jaroj); nur en tiuj regionoj la klimato estas vere Mediteranea klimato.

Nur aŭtune kaj vintre la temperaturo estas klare pli alta en la sudo ol en la nordo; printempe kaj somere la temperaturoj estas pli similaj.

Nepre memoru ke tiu ĉi priskribo ĝustas nur pri areoj ne tre altaj sur la marnivelo. La montara klimato estas, kompreneble, pli malvarma, kaj ofte ankaŭ pli malseka. Sur Alpoj estas lokoj, super 3000-4000m, kies klimato estas tre simila al la polusa klimato.

Eniri[edit | edit source]

Ekde la 26-a de marto 1995 en la ŝtato validas la Traktato de Schengen. Tiel forfalas la limkontroloj ene de la Eŭropa Unio kaj civitanoj de la unio por vojaĝo al Italio bezonas nur personan legitimilon, nek pasporton nek vizon.

Eniri avie[edit | edit source]

Eniri trajne[edit | edit source]

Eniri buse[edit | edit source]

Eniri ŝipe[edit | edit source]

Eniri aŭte[edit | edit source]

Transportiĝi[edit | edit source]

Vidi[edit | edit source]

Italio estas tre riĉa je historiaj kaj artaj vidindaĵoj, kaj en urboj, kaj en malgrandaj lokoj.

Historiaj vidindaĵoj[edit | edit source]

  1. Nepre vizitu Romon (Roma), kun la multaj restoj de la antikva Romio;
  2. Pompejo (Pompei), enterigita sub la cindroj de Vezuvio kaj tiel fiksigita en la stato de la 1-a jarcento p.K., estas eksterordinara ekzemplo de antikva romia urbeto;
  3. la Templa Valo apud Agriĝento, Segesta, Selinunte en Sicilio, Pesto (Paestum) apud Salerno estas imponaj signoj de la antikva Granda Grekio (Magna Graecia), la greka regado en Suditalio kaj Sicilio;
  4. la plej gravaj restaĵoj de Etruskoj estas videblaj en Tarquinia;

(...)

Urboj riĉaj je artaj monumentoj kaj muzeoj[edit | edit source]

  1. Venecio (Venezia) estas konata en la tuta mondo pro sia aparta aspekto kiel urbo konstruita sur aro de proksimaj insuletoj, sed ankaŭ pro siaj artaj palacoj, preĝejoj, pontoj;
  2. Florenco (Firenze) estas mirinde riĉa je monumentoj de la Mezepoko, kaj entenas tre famajn artajn muzeojn;
  3. Napolo (Napoli), aldone al sia ĉarma aspekto ĉe la golfo, fronte al vulkano Vezuvio kaj al insulo Kapri, havas multajn gravajn palacojn kaj preĝejojn, ĉefe mezepokajn kaj barokajn, sed ankaŭ antikvajn;
  4. Romo apartenas ankaŭ al tiu ĉi listo, pro siaj multaj monumentoj kaj muzeoj;

(...)

Naturaj vidindaĵoj[edit | edit source]

Pintoj kaj arbaroj en Dolomitoj
Krateretoj en Etno
  • Alpoj, granda montoĉeno en Norditalio, al kiuj apartenas inter aliaj cellokoj:
    • Aosta Valo (itale Val d'Aosta) kun la Blanka Monto (itale Monte Bianco, france Mont Blanc) ĉe la landlimo inter Italio kaj Francio, la Granda Paradizo (itale Gran Paradiso; ĉirkaŭe estas ekde 1922 fama nacia parko)) kaj pluaj famaj montoj kies pintoj superas 4000m
    • Ossola Valo (itale Val d'Ossola) kun la Nacia Parko de la Granda Valo (itale Val Grande)
    • Valtelino (itale Valtellina), alta valo de la rivero Adda, el kiu oni povas pasi al la alta valo de la rivero Template:W per la Stelvia pasejo (2757m; itale Passo dello Stelvio, germane Stilfser Joch; ĉirkaŭe estas ekde 1935 fama nacia parko)
    • Adamello-Brenta (natura parko), tre grava pro la bestoj tie loĝantaj (inter kiuj ursoj)
    • Dolomitoj (it. Dolomiti), famaj pro la vertikalaj flankoj kaj la rozaj koloroj ĉirkaŭ la sunsubiro; kelkaj areoj, ĉefe la malplej turismaj, estas protektaj kaj unu el tiuj estas nacia parko (Belunaj Dolomitoj)
  • Antaŭalpaj lagoj, postsignoj de la glaciaj epokoj (similaj lagoj estas ankaŭ norde de Alpoj); inter ili la plej grandaj kaj famaj estas:
    • Majora Lago (it. Lago Maggiore), inter Piemonto kaj Lombardio; la norda parto estas en Svislando
    • Lago de Komo (it. Lago di Como)
    • Isea Lago (it. Lago d'Iseo), la plej malgranda el tiuj menciitaj ĉi tie, en la mezo de la fama Val Camonica
    • Garda Lago (it. Lago di Garda), la plej granda lago en Italio
  • Pado (it. Po), la plej longa rivero de Italio, kun siaj alfluantoj; estas menciindaj:
    • La alfluanto Tiĉino (it. Ticino), kiu fontas en Svislando kaj trafluas gravan regionan parkon inter Piemonto kaj Lombardio
    • La Buŝoj de Pado (it. Delta del Po), regiona parko, kun la apuda Valo de Comacchio, parte laga, vizitata de fenikopteroj

Fari[edit | edit source]

Komuniki[edit | edit source]

Aĉeti[edit | edit source]

Manĝi[edit | edit source]

La itala kuirarto estas tre konata internacie.

Memoru tamen ke, kiel aliaj konataj kuirartoj, eksterlande oni konas miksadon de pluraj regionaj kuirartoj, kiu iĝis "normala" nacia kuirarto kaj estas trovebla en kelkaj restoracioj; en aliaj, troveblas nur la lokaj variantoj.

Se oni ŝatas, estas facile ankaŭ trovi aliajn kuirartojn (ekzemple la ĉinan, la japanan) aŭ rapidajn manĝejojn oferantajn hamburgerojn kaj similajn manĝojn.

(...)

Trinki[edit | edit source]

Alkoholaĵoj[edit | edit source]

Vino (it. vino) estas produktata kaj trinkata en la itala duoninsulo ekde prahistorio. Aldone, la klimato estas tre favora al vinberoj, krom en la montoj.

Pro tio, Italio estas unu el la plej gravaj produktantoj de vino en la mondo kaj estas kutime trinki vinon eĉ dum ordinaraj manĝoj (pli ofte tamen vespere). Estas multaj specoj de vinoj, kelkaj tre famaj aŭ tre multekostaj, aliaj preskaŭ nekonataj ekster Italio.

La kutimo postulas ke oni ne trinku vinon ekster la manĝoj, krom malmulte da vino antaŭ la manĝo mem (aperitivo). Aldone, la plimulto de la italoj taksas tre malbele ebriiĝi; se iu ebriiĝis, normale tiu ne parolas pri la afero.

Biero (it. birra) estis trinkata nur apud la alpa landlimo, sed dum la lastaj jardekoj ĝi disvastiĝis en la tuta Italio kaj nun estas la plej ofta trinkaĵo akompananta picon.

Estas riĉa gamo de likvoroj kaj aliaj alkoholaĵoj pli fortaj ol vino, inter kiuj:

  • likvoraj vinoj (it. vini liquorosi), ekzemple vinsanto, passito, marsala ktp - kun alkohola grado iom pli alta ol la ordinara vino (ekzemple 18°); ili estas normale dulĉaj, kun blonda koloro;
  • amaraĵoj (it. amari), tradicie trinkataj en malgrandaj glasoj post grandaj manĝoj;
  • veraj likvoroj (it. liquori), kun alkohola grado ĝis ĉirkaŭ 40°; tre fama estas grappa;
  • dulĉaj likvoroj, inter kiuj oni povas mencii sambuca kaj limoncello.

Loĝi[edit | edit source]

Sekureco[edit | edit source]

Sano[edit | edit source]

Esperanto[edit | edit source]

Ambasedojoj kaj konsulejoj[edit | edit source]

Viziti plu[edit | edit source]

Rimarkoj[edit | edit source]

Eksteraj ligiloj[edit | edit source]







Info talk.png
Ĉi tiu artikolo estas uzebla kvankam ankoraŭ mankas kelkaj informoj.
Ĉu vi kapablas helpi kompletigi ĝin? Do, kuraĝu, faru!