Wt/zea/moete

Zeêuws

Etymologie

Over Middelnederlands moeten en Oudnederlands muoton van Oergermaons *mōt, 'n preterito-praesens daer-a laeter 'n nieuwen infinitief bie gemaekt is. Oôrsproenkelijk beteikende dit woôrd (ok) 'kunne'; pas in de middeleêuwen kwam de beteikenis 'verplicht/genoôdzaekt weze' bovedrieve.

Ergest rond 't ende van de Middelnederlandsen tied is de klienker kort g'ôre; dat kan 'n korte oe of 'n o weze (ziet onder).

Omschrievienge

moete werkwoôrd Walchers, somties anleiende durpen op Noôrd- en Zuud-Beveland

1. verplicht weze, van 'n ander of van j'n eigen geweten d'n opdracht kriege
2. genoôdzaekt weze, nie aors kunne doeë

Uutspraek

[ˈmutə]

Vervoegienge

infinitief	moete(n)
gerundium	te moeten(e)
tegewoordigen tied	ik moe(t), moen	oôns moete(n)
	jie moe(t) (moete)	julder moete(n)
	'ie moe(t)	'ulder moete(n)
flejen tied	ik, jie, 'ie moch(t), moest	oôns, julder, 'ulder mochte(n), moeste(n)
gebieënde wieze	---
onvoltoôid deêlwoôrd	moetende
voltoôid deêlwoôrd	ei (g)emoete(n)
Ziet vò details en verschillen tussen de Zeêuwse dialecten 't artikel Zeêuwse grammaotica op Wikipedia.

Opmerkienge: moest is Burgerzeêuws. Moch(t), mochte(n) is gebrukelijk op Walcheren en in Zeêuws-Vlaenderen; daebuten - in 't motte(n)-gebied - za't beter ôre verstae as de flejen tied van meuge(n). Ziet daevò vadder bie motte — Vervoegienge.

Afleiiengen

• moetje, moetertje

Varianten

• motte Zeêuwse Eilanden buten Walcheren
• motten oôstelijk Zuud-Bevelands
• moeten Zeêuws-Vlaonderen

Saemenstelliengen

• moetewerk

Uutdruksels

• ’t Mos nie!, van eigens!
• Wat mos/moch dat?, noe en?
• ’t Is te moeten, 't Is moetens, 'n gedwoenge actie (dikkels van 'n trouwe gezeid)

Ontlêniengen in aore taelen

• mu, muti Berbice-Nederlands
• moet, moe, mo, mut Neger'ollands
• mu Sranantongo

Vertaeliengen

Opmerkienge: in noga wat taelen bestaet 'r gin werkwoôrd 'moete', en is d'opgenome vertaelienge 'n zelfstandig naemwoôrd, 'n bievoegelijk naemwoôrd of nog wat aors.

Vertaeliengen

• Afrikaons: moet
• Araobisch: وَجَبَ (waǧaba)
• Braebants: motte enz.
• Chinees (Mandarijn): 應該/应该 (yīnggāi), 必須/必须 (bìxū)
• Duuts: müssen (genoôdzaekt weze), sollen (van 'n ander moete)
• Esperanto: devi
• Frans: devoir
• 'Ebreêuws: חַיָּב (ẖayyát)
• Hindi: चाहिए (cāhie), पड़ना (paṛnā)
• 'Ollands: motte (meêstenties, ok in de moderne stadsdialecten)
• Iengels: must, have to
• Italiaons: dovere
• Japans: ...なければならない (...nakereba naranai)
• Latijn: debēre
• Limburgs: mótte, mote, moete enz.
• Middelnederlands: moeten
• Nederlands: moeten
• Nedersaksisch/Platduuts: mutten, motten enz.
• Oôst-Vlaems: moete, moeten

• Oudnederlands: muotan
• Perzisch: باید (bâyad)
• Poôls: musieć
• Portugees: dever
• Russisch: до́лжен (dólzjen) m
• Spaons: deber, tener que
• Stasvries en verwanten: mutte (Stasvries), motte (Bildts), mòtte (Midslands)
• Swahili: lazima
• Tamil: வேண்டும் (vēṇṭum)
• Thai: ต้อง (dtɔ̂ng)
• Turks: -meli, -malı
• Viëtnamees: phải
• Welsh: (bod) rhaid i
• Westerlauwers Vries: moatte
  • Hindeloôpers: mutte
  • Terschelliengs: mote
  • Schiermonnikoôgs: motte
• West-Vlaems: moeten
• Zweeds: måste

Bronnen

• Dr. Ha.C.M. Ghijsen (red.), Woordenboek der Zeeuwse Dialecten. Van Velzen, Krabbendieke, 1964, ¹⁰1998: blz. 598

• Nicoline van der Sijs (2010, saemenstellienge), Etymologiebank

• Nicoline van der Sijs (2015, saemenstellienge), Uitleenwoordenbank bie 't trefwoôrd 'moeten'