Wt/zea/doeë

Zeêuws

Etymologie

Over Middelnederlands doen en Oudnederlands duon van Oergermaons *dōną. Uutendelienge van d'n Indo-Europese wortel *dʰēh₁-, wat-a neffens 'doeë' ok 'legge/leie' kan beteikene. Verwant mee Latijn facere (daevan o.m. feit) en Oudgrieks τίθημι tithèmi (daevan onder meêr thema) en nog vee meêr woôrden in de verschillende Indo-Europese taelen.

In 't Zeêuws is dit woôrd van d'athemaotische in de themaotische werkwoôrden gerocht; vergliekt ok zieë en gae. 'n Resje van d'n ouwe themaotische vurm kan je nog ôre in de vurm ik doeën, die-a nie allêne in Zeêuws-Vlaonderen oôr gebruukt (dae-at 'n te verwachten is), maer zelden ok nog wè op d'Eilanden.

Omschrievienge

doeë werkwoôrd
as zelfstandig werkwoôrd

1. verrichte, 'n 'andelienge uutvoere
2. leie, zette
   • Ik doeë de blommen in de vaes.
3. gesteld weze
   • Wat doet de zieken?
4. gelde
   • Dat doe nie!
5. b'andele, bezoeke of j'n eigen anderszins bezig'ouwe mee wat-a gin 'andelienge is
   • Gister bin 'k in Middelburg gewist, vandaege doeë me Goes
   1. ('n spelletje) spele
      • vaodertje-en-moedertje doeë
   2. ruug naoie, seks 'ebbe mee
   3. poesse, verzurge
      • ’t Oôrt 'n tied dan me de kaemer doeë
      • Ei je 't kind a gedae?
6. veroôrzaeke
   • Doe gin ongelukken!
7. mee 'n biezin as liejend vòwerp: iemand of wat anders wat andoeë: pien doeë, doôddoeë enz.

as 'ulpwerkwoôrd

8. 'n 'andelienge omschrievend, mee weinig beteikenisse van z'n eigen mae wè angevend at 'n actie deugaende is
   • Waerom doe jie toch aoltied zò op j'n eigen afgeve?
9. maeke dat 'n liejend vòwerp (iemand of wat aors) wat doet of moe doeë
   • Doe jie 'm is inzieë at 'n verkeêrd zit!

Opmerkiengen

• Beteikenisse 7 berust veraol op vaste verbindiengen, die-a dikkels genoeg aneên geschreve ôre (ziet 't vòbeêld van doôddoeë)
• Beteikenisse 8 en 9 verdraege mekaore slecht. Ze komme daerom in de regel nie bie d'nzelfde spreker vò. Omschrievend doeë (bet. 7) za je vee op Tolen ôre en meêr nae 't westen ok nog wè; veroôrzaekend doeë is nog op z'n sterkst in Zeêuws-Vlaonderen.
• Vò beteikenis 8 kan ok laete ôre gebruukt; bie sprekers die veroôrzaekend doeë kenne, is dit allêne 't 'ulpwerkwoôrd vò 't nie-ingriepe bie 'n gebeurtenisse

Uutspraek

[ˈduːwə]

Opmerkienge: de tweê lettergrepen bin 't dujelijkste t'ôren in d'n infinitief. In de vervoegde vurmen is deze uutspraek nie aoltoos zò dujelijk.

Vervoegienge

infinitief	doeë(n)
gerundium	te doeën(e)
tegewoordigen tied	ik doeë(n)	oôns doeë(n)
	jie doe(t) (doeë)	julder doeë(n)
	'ie doe(t)	'ulder doeë(n)
flejen tied	ik, jie, 'ie dee(j)	oôns, julder, 'ulder deje(n)
gebieënde wieze	doe(t)
onvoltoôid deêlwoôrd	doeënde
voltoôid deêlwoôrd	ei (g)edae
Ziet vò details en verschillen tussen de Zeêuwse dialecten 't artikel Zeêuwse grammaotica op Wikipedia.

Opmerkienge: rond 1900 kwam in Krunege nog 'n infinitief doene vò in de verbindienge nie doene!

Saemenstelliengen

• achterandoeë
• afdoeë
• doenbaer
• doôddoeë

Uutdruksels

• Ik kan d'r niks an doeë
  1. Ik kan 't nie 'elpe
  2. (meêr speciaol Zeêuws, gevolgd deu 'mae'): a'k 't mag zeie, nae mien mênienge
• Dae kan t'n 't mee doeë, dieën eit 't moeilijk
• doeë nae
  1. iemand geweld prebêre an te doeën, of t'rmee dreige
  2. 'n pries prebêre te pakken
• bericht doeë, tiedienge doeë, (iemand) 'n bericht toesture
• ’n deuntje doeë
• slaegen doeë, gevatte diengen zeie
• uutdruksels (uutstuuksels, spreuken) doeë, ongepaste diengen zeie
• schelme doeë, zeure, valsspele
• de stalwacht doeë, de beêsten op stal verzurge
• te doeën weze, gebeure (van intersante diengen gezeid)
• Wat ei j'ier te doeën?, moei je toch mee j'n eigen zaeken
• te doeën è mee
  1. mee iemand meevoele
  2. ergest vee leed om è
• nie om doeën, nie te doeën, onmeugelijk of teminsten vreêd moeilijk
• van doeën è mee, d'rmee verband 'ouwe
  • J'eit 'r niks mee van doeën, 'ouw je d'rbuten
  • dat ei nie van doeën, da's niks (as reactie op 'n compliment)
• doende weze
  1. bezig, an de gang weze
  2. streken uut'aele
  • doende weze over, ergest over praote
• 't gedae è bie, 't (vò z'n eige) bie iemand bedorve è
• eêns gedae bluuf gedae, 't za nie meêr deu j'n 'anden gae, gegeve of gerole goed krieg je nie vromme
• da's gin doeë, dat 'ouw je nie vol zò
• daer is doeën an, dat is te doeën, da's wè meugelijk
• d'r gin doeën an wete, gin raed ergest op wete

Varianten

• doeën in Zeêuws-Vlaendere en op oôstelijk Zuud-Beveland
• doen Acht'uzens, Burgerzeêuws

Aore schriefwiezen

• doeːə Woordenboek der Zeeuwse Dialecten

Ontlêniengen in aore taelen

• dun Berbice-Nederlands
• doe, du, due Neger'ollands

Opmerkienge: Sranantongo du en Aucaons doe bin mee grôte waerschienlijk'eid van Iengelsen oôrsproenk.

Vertaeliengen

'n actie uutvoere

• Afrikaons: doen
• Araobisch: فَعَلَ (faʿala)
• Bengali: করা (kora)
• Chinees (Mandarijn): 做/作 (zuò)
• Duuts: machen, tun
• Esperanto: fajri
• Frans: faire
• 'Ebreêuws: עָשָׂה (asá), פָּעַל (pa'al)
• Hindi: करना (karnā)
• Iengels: do
• Italiaons: fare
• Japans: する (suru), やる (yaru)
• Latijn: facere, agere
• Limburgs: doen (westelijk, Mestricht), doon (oôstelijk), daon (noôrdelijk)
• Malayalam: buat
• Nederlands: doen
• Nedersaksisch/Platduuts: doen (westelijk), doon (Twents), doun (Greuniengs)
• Oudgrieks: πράττω (prattoo) (Attisch), πράσσω (prassoo) (Ionisch en Koinè)

• Oudnederlands: duon
• Poôls: robić, zrobić imp.-perf. paer
• Portugees: fazer
• Russisch: де́лать (d'élat'), сде́лать (sd'élat') imp.-perf. paer
• Spaons: hacer
• Swahili: kufanya, kutenda
• Tamil: செய் (cey)
• Telugu: చేయు (cēyu)
• Turks: yapmak, etmek
• Viëtnamees: làm
• Welsh: gwneud
• Westerlauwers Vries: dwaan
  • Hindeloôpers: dwaen
  • Terschelliengs: dwien, dwaan
  • Schiermonnikoôgs: dwaan
• West-Vlaems: doeën, doen, duun
• Zweeds: göra

Bronnen

• Dr. Ha.C.M. Ghijsen (red.), Woordenboek der Zeeuwse Dialecten. Van Velzen, Krabbendieke, 1964, ¹⁰1998: blz. 180-2

• Nicoline van der Sijs (2010, saemenstellienge), Etymologiebank

• Nicoline van der Sijs (2015, saemenstellienge), Uitleenwoordenbank bie 't trefwoôrd 'doen'